Luz na luz

Nordesía (Domingo Tabuyo, 16-2-2020)Un dos privilexios que concede o desempeño como membro habitual de xurados é a posibilidade de ler, en primicia, valiosos orixinais que logo se converterán en libros. Así me aconteceu a min con Das viaxes maiúsculas, o poemario co que o escritor e profesor Domingo Tabuyo se fixo co Premio Camiño de Santiago, instituído pola Academia Xacobea, publicado pola Editorial Carena e patrocinado pola SXPL.

Como autor, Domingo Tabuyo conta xa cunha ampla traxectoria que inclúe títulos como Manual de urxencias e retornos (1993), Balsaín blues (1998), Nos tempos de invernía (1999), A luz secreta (2002), Cadernos de París (2010) ou A sombra horizontal do teu nome (2018), textos polos que ten recibido galardóns tan prestixiosos como o Premio Miguel González Garcés, o Premio do Concello de Ourense ou o Premio Avelina Valladares, entre outros.

Das viaxes maiúsculas é un poemario estruturado en dúas grandes seccións: “A lene suxestión” e mais “Rituais de tránsito”. Cada unha delas conta cunha vintena de textos e todo o conxunto xira arredor dunha mesma idea forza: a vida como camiño. Neste sentido, hai unha duplicidade de base que alimenta os versos, pois sendo notoria a recreación da andaina do vieiro físico, aquí concretado en clave xacobea co Camiño de Santiago como protagonista, a esencia última destas páxinas radica na viaxe interior, na experiencia que supón ir atravesando etapas do vivir como quen anda unha vía interior de medre persoal, adquirindo sabedoría e perspectiva fundada e crítica das cousas e das xentes.

Por tanto, os poemas deste libro recuncan no topos ben coñecido do homo viator, tema literario que está na base mesma da cultura occidental dende Homero e que logo constitúe a cerna da escrita doutros grandes como Virxilio, Dante ou Cervantes. Porque nestes textos importan a paisaxe e os lugares (figuran citados espazos do Camiño como Compostela, Fisterra e diversas localidades leonesas e castelás), mais, sobre todo, salienta a vivencia íntima e transformadora da peregrinaxe, as reflexións sobre os límites e os procesos de superación humanos, a fronteira da morte, os ritos de paso e, presidíndoo todo, a presenza do amor e dunha concepción transcendente da existencia por momentos case panteísta.

De por parte, é notorio en Tabuyo o dominio da imaxinería poética, briza, desbordante, e tamén o tempero no emprego do hendecasílabo branco e o verso libérrimo, acomodo da forma ao servizo do fondo para crear unha harmonía entre a mensaxe a súa ornatura, labrado fino e música versal.

Nestes e noutros aspectos incide tamén o informado proemio asinado polo poeta e ensaísta Emilio Xosé Insua, quen dá conta das febras do poemario ao tempo que o contextualiza coa restante obra do autor e da súa xeración.

Como di un dos poemas deste libro, vivir é “trazar sendeiros novos/ esgotar as horas amasando os esforzos,/ os pensamentos altos e as dores musculares”. E tamén, xaora, “tropezar, laiarse en berro amplo e levantarse”,. Máis aínda: “sentirse luz na luz, estrela na constelación,/ pedra nas pedras de cada amilladoiro”, pois, á fin, “camiñan en nós milleiros de viaxeiros/ de convicción e derrota, de alba a ocaso,/ na silueta vertical das reflexións máis íntimas”. Xustamente aí, no cruzamento de coordenadas e abscisas da existencia, luz que na luz é, palpita a viaxe maiúscula destes versos.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 16-2-2020]

 

 

Juan Carlos Mestre, voz de noso

Nordesía (Mestre, 9-2-2020)Unha das novas para min máis gratas dos últimos meses foi a da incorporación ás letras galegas de Juan Carlos Mestre, unha das voces poéticas máis destacadas da literatura en castelán das últimas décadas, quen se sumou á nosa tradición coa publicación de 200 gramos de patacas tristes.

Autor dunha dilatada traxectoria na que se contan títulos referenciais da poesía hispánica recente que foron distinguidos cos máis prestixiosos galardóns (Premio Adonais, Nacional de Poesía, Premio da Crítica Española, Premio das Letras de Castela e León), Mestre participou de sempre dunha cultura esencialmente galega, pois a súa nacenza en Vilafranca do Bierzo fíxoo medrar nunha contorna de implantación sociohistórica e lingüística común á da actual Galicia autonómica.

200 gramos de patacas tristes é un conxunto de máis dun cento de prosas líricas breves nas que a memoria do tempo ido (a vivencia nostálxica da infancia e a mocidade) e a evocación das paisaxes natais e da súa paisanaxe (xentes tratadas que no escritor deixaron fonda pegada) constitúen os alicerces sobre os que asenta a escrita.

O mapa sentimental de Mestre complétase coas fías reflexivas e críticas que, aquí e acolá, entrelazan determinadas prosas nas que o peso da crítica social e do reivindicativo se fan patentes. E tamén integran o conxunto algúns outros textos nos que a propia escrita ou a arte en xeral son o centro de atención.

Neste último sentido, quero pór de relevo o intenso e feraz diálogo que Mestre establece con moitas e moi diversos autores da gran tradición literaria occidental. Poño por caso: Keats, Pessoa, Byron, Fray Luis, Shakespeare, Huidobro, Vallejo ou Borges. Creadores todos dos que Mestre se serve para intextualizar e explicar o seu mundo, as súas angueiras, os neboeiros e loairas que o pasar dos anos foron deixando.

 Textos hai nestes 200 gramos de patacas tristes que recordan a fábula e imaxinación cunqueirianas, o ferrete de Risco, o sarcasmo de Larra. E así, por poñer só uns cantos exemplos, cando un le “O cerebro do aire” faise evidente a homenaxe ao “Vuelva usted mañana”, do mesmo xeito que “O pedichón” resulta un ben digno curmán de O porco de pé, ou “A gaiola” e “Nácara” creaturas que ben podían profillar os libros de semblanzas do mindoniense.

Os recendos, os individuos singulares, as voces e as músicas, os traballos e ocupacións, os sabores. Todo ten xenuína crónica neste libro, escrito cunha prosa de imaxes esmaltadas, que tremelocen nos sintagmas e van coséndose unhas ás outras como nunha procesionaria lírica de marabilla infinda.

Dende o propio título, tomado dun poema do coreano Sang-soon Park, peregrino a Compostela, todo neste libro deita un luz de fermosura crepuscular e etérea, velaíña atmosfera de lembranzas que ascenden no aire da memoria e reloucan nas costuras do corazón. Tal fervenza sentimental non deixará indiferente aos que con ela se atrevan, pois teño a convicción de que Mestre veu para quedar e de que o futuro nos deparará máis sorpresas agradables que virán da man deste berciano para quen os rabaños dourados da palabra non parecen ter segredos.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 9-2-2020]

Ars dedicandi

Faro de Vigo (Ars dedicandi, 6-2-2020)A arte de dedicar libros é tan antiga como as propias obras literarias. Nos tempos do Imperio Romano xa Marcial, Horacio, Lucrecio, Cicerón ou Virxilio dedicaron textos seus na procura da protección e o favor dos mecenas, unha práctica que se estendeu durante toda a Idade Media, durante o Renacemento e aínda ata os tempos da Ilustración. Ao longo de todos estes séculos, os benfeitores dos escritores compartiron o protagonismo da dedicatoria con deuses, virxes e santos e non foi ata modernamente que estes textos cabezaleiros pasaron a ter un carácter máis persoal e privado.

En moitas das dedicatorias que lemos os autores poñen de manifesto algún tipo de recoñecemento intelectual, sentimental, institucional ou doutro xorne, ofrecendo, simbolicamente, o froito da súa escrita. Mais o certo é que existen moitos exemplos nos que a dedicatoria ten servido para fins ben máis singulares.

Un autor paradigmático no uso incisivo das dedicatorias foi o narrador estadounidense de orixe alemá Charles Bukowski. Na súa obra Servizo de correos puntualizou: “Isto preséntase como un libro de ficción e non vai dedicado a ninguén”. Anos despois, na novela Pulp atreveuse cun: “Dedicado á mala escritura”.

Entre os dedicadores curiosos existe un nutrido grupo de descridos. Velaí o polémico Francisco Umbral, quen cando publicou o seu Dicionario de literatura antepuxo ao texto: “Aos que non len dicionarios”. Nesta mesma liña, un caso extremo constitúeo o californiano Tad Williams, creador da exitosa saga Otherland. No primeiro libro desta pentaloxía estampou: “Este libro está dedicado a meu pai, Joseph Hill Evans, con amor. En realidade, papá non le ficción, así que, se ninguén lle conta isto, endexamais o saberá». Na segunda das entregas continuou: «Este libro está dedicado a meu pai, Joseph Hill Evans, con amor. Como xa teño comentado, papá non le ficción. Aínda non se decatou de que isto vai dedicado a el. Este é o segundo volume. Imos ver cantos fan falla antes de que caia na conta”. A terceira parte engadía: “Isto aínda vai dedicado a xa sabedes quen, aínda que non o saiba. Quizabes poidamos mantelo en segredo ata o derradeiro libro”. Na cuarta parte sumou: “Meu pai segue sen abrir ningún dos libros, así que non, aínda non se decatou. Coido que vou ter que llo dicir. Quizabes debería de contarllo con delicadeza». E xa na quinta e última entrega concluíu con sorna: “Todos os presentes aos que nunca lles dedicasen un libro que dean tres pasos adiante. Alto, papá! Agarda un intre…!”.

Outra sorte de escritores con orixinais dedicatorias confórmana os autorreferentes. Poderían aducirse moitos exemplos, mais abondarán agora un par deles. O primeiro corresponde a Babe Walker na súa obra Psicose: o libro dos problemas dunha rapaza branca: “Dedicado á persoa máis forte que coñezo: eu”. O segundo deslizouno Enrique Jardiel Poncela nun libro de título abondo provocador: Pero… houbo algunha vez once mil virxes?, que acompañou desta dedicatoria: “A Enrique Jardiel Poncela, o meu maior inimigo, coa adhesión, a simpatía e o afecto de Enrique Jardiel Poncela”.

Agora ben, se hai un perfil verdadeiramente temible entre os dedicadores este é o do clan dos polemistas. Velaí o está, poño por caso, o Camilo José Cela que na edición de La familia de Pascual Duarte de 1973 cravou o aguillón: “Dedico esta edición aos meus inimigos, que tanto me axudaron na miña carreira”.

Non menos célebre foi o arrauto reparador do poeta E. E. Cummings, quen logo de rodar por toda parte cun seu libro que ía titularse Setenta poemas que non quixo publicarlle ninguén, pediu prestados a súa nai trescentos dólares e autoeditouno co novo título de Non, graciñas e unha dedicatoria na que figuraba o nome das catorce editoriais que rexeitaran a obra formando coas súas letras unha urna funeraria.

Así e todo, penso que entre os máis intensos dedicadores están aqueles que aproveitaron para amosar os complexos vínculos que os unían coas súas familias. Tal fixo o escritor humorístico británico P. G. Wodehouse, quen ao publicar o libro de relatos O corazón dun parvo dedicoullo: “Á miña filla Leonora, porque sen a súa simpatía e estímulo inquebrantables tería rematado este libro na metade do tempo”. E idéntica vivencia plasmou Joseph J. Rotman ao dedicar os Fundamentos da topoloxía alxebraica: “Á miña muller Marganit e os meus fillos Ella Rose e Daniel Adam, sen os cales remataría este libro dous anos antes”.

De desencanto puro ten que se cualificar a decisión do poeta Rubén Bonifaz Nuño, quen cando xa tiña para entrar no prelo o seu libro O manto e a coroa, que ía dedicado á muller que amaba, ao saber que esta decidira casar con outro, mudou no último momento a dedicatoria que ficou nun: “Aquí debería estar o teu nome”.

Irónica lembranza tivo tamén Tobias Wolff ao publicar Vida deste rapaz, que se editou coa seguinte dedicatoria: “O meu padrasto adoitaba dicir que con todo o que descoñezo podería encherse un libro. Velaquí o está”. E aínda nunha máis acusada deriva de crítica familiar pode amentarse a dedicatoria de Chelsea Handler en Chelsea Chelsea Bang Bang: “Aos meus irmáns e irmás. Vaia panda de imbéciles”.

Houbo tamén escritores en extremo atentos ás peticións, como o mexicano Juan José Arreola, quen no moi creativo Palindroma aclarou: “A dedicatoria suprímese a petición de parte”.

E é que dedicar ben é un dos maiores retos dun libro. Se non que llo digan a Antoine de Saint-Exupéry, autor da máis célebre das dedicatorias, a que abre O principiño, que comeza recoñecendo o veterano escritor Léon Werth, o seu mellor amigo, e remata por regalar o libro, luminosamente: “A Léon Werth, cando era neno”.

[Faro de Vigo, 6-2-2020]

Iluminando o Galego Medio

Nordesía (Entremés galego ao feliz e real parto da nosa raíña, 26-1-2020)A década que acabamos de rematar ten sido fundamental para a reconsideración da periodoloxía literaria galega. As investigacións e ensaios que nos últimos dous lustros se levaron a cabo leváronnos a redefinir toda unha época da nosa historia literaria e agora os máis avanzados estudos abandonaron xa a periclitada etiqueta de Séculos Escuros ao referirse ás centurias do XVI, XVII e XVIII para pasar a falar, máis propiamente, de Galego Medio, consonte ao que é adoito en moitos outros sistemas literarios do noso contexto europeo. Cal é a razón disto? O afortunado achado de importantes textos publicados en galego ao longo do século XVIII que demostran algo que moitos de nós sospeitabamos, pero que non podiamos demostrar documentalmente: que ao contrario do que durante tempo se creu, a nosa escrita literaria tivo unha continuidade maior do que se pensaba dende a dourada Idade Media ata o Rexurdimento pleno.

E vén todo isto ao caso pola aparición e recente publicación do Entremés galego ao feliz e real parto da nosa raíña (1707), unha peza teatral en verso escrita a principios do XVIII polo coruñés Salvador Francisco Roel que agora recuperan e editan Julio I. González Montañés, Anxo Angueira e Ramón Mariño Paz.

Entremés galego ao feliz e real parto da nosa raíña forma parte dunha tradición entremesística galega e hispánica que veu nacer moitas destas obras teatrais ao longo dos séculos XVII e XVIII como as pezas dramáticas breves de máis éxito polo seu carácter cómico e benhumorado. Do xeito resumido, este texto en concreto relata versalmente a ledicia polo nacemento de Luís I, fillo de Felipe V e María Luisa de Saboya, ao tempo que seis parroquianos (tres homes na primeira parte da peza e tres mulleres no remate) van dando conta da situación de Galicia e de España nese momento, con especial atención aos enfrontamentos bélicos con Portugal e á crítica polas notorias desigualdades sociais.

A importancia deste entremés reside no feito de ser o primeiro texto autónomo impreso en galego, un século anterior ao ben coñecido romance anónimo Un labrador que foi sarxento aos soldados do novo alistamento, xa de 1808. Tamén en ser a primeira obra de teatro editada da literatura galega, pois a Contenda dos labradores de Caldelas de Gabriel Feijoo de Araúxo, máis coñecida polo título de Entremés famoso sobre a pesca no río Miño, aínda que escrita en 1671, ficou manuscrita durante séculos ata que a exhumou Fermín Bouza-Brey en 1953.

Esta edición do Entremés galego ao feliz e real parto da nosa raíña conta con tres moi amplos e rigorosos ensaios dos seus editores. No primeiro deles González Montañés ocúpase do “Contexto histórico, teatral e festivo” no que se inscribe a peza, dando cumprida conta da tradición entremesística da que participa e dos antecedentes e textos coetáneos dramáticos galegos que se coñecen.

Da súa parte, Angueira estuda a fondo o xénero, personaxes, trama e estrutura dos case cincocentos versos romanceados da obra, salientando na obra a vontade propagandística, o intenso humor e a capacidade crítica.

Finalmente, Mariño Paz ocúpase da análise pormenorizada da lingua da peza, tanto no que atinxe aos usos gráficos coma fónicos, igual a cuestións morfolóxicas que sintácticas ou léxicas e mesmo fraseolóxicas e onomásticas.

 Canto á fixación ecdótica do propio texto tamén correu a cargo de Mariño Paz, quen realizou unha transcrición con intervencións mínimas e acompañou esta dunha reprodución fotográfica do orixinal para posibles cotexos de especialistas.

Non teño dúbida de que, polo seu interese histórico, lingüístico e literario, o Entremés galego ao feliz e real parto da nosa raíña é unha das máis importantes publicacións dos últimos anos. Xa que logo, cómpre felicitar a Julio I. González Montañés, Anxo Angueira e Ramón Mariño Paz polo seu excelente labor como editores e a Laiovento polo bo facer e sentido da oportunidade ao publicar unha obra de tanto valor.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 26-1-2020]

Unha fábula moderna

Nordesía (Paula Carballeira, 19-1-2020)Hai moito que sigo con interese a escrita de Paula Carballeira. Tanto é así que son varias as ocasións nas que manifestei publicamente o meu parecer sobre libros seus, admirando sempre a capacidade camaleónica da autora para conectar por igual co lector infantilxuvenil e co adulto, co que prefire o escénico e o que opta polo poético, co que lle resultan agradables as narracións curtas e co que goza do álbum ilustrado. Todas estas facetas literarias confirman a súa andaina como unha das máis plurais e orixinais dos últimos anos, polo que a aparición de cada novo libro seu resulta un estimulante desafío lector.

Esta sorprendente versatilidade de Carballeira levoume estes días atrás a me debrocar na narración breve A tartaruga Amodovou, un volume de pequeno formato da colección Oqueleo ideado para o lectorado de seis anos en diante.

A tartaruga Amodovou é a historia do quelonio Amodovou dende o seu nacemento ata a vellez. Un relato que é, ao tempo, unha viaxe física e unha viaxe interior, emocional e sapiencial. Deste xeito, a tartaruga Amodovou percorre, no seu vagaroso pero incansable camiñar, os máis diversos lugares, igual por terra que por mar ou por aire, e neles coñece outros animais que a axudan, a advirten ou a aconsellan.

É, por tanto, unha fábula moderna que quere facernos reflexionar sobre cuestións axiais e servir, así, de lúdica ferramenta de aprendizaxe para os máis noviños: o valor da amizade, a capacidade de superación, a curiosidade por aprender, a importancia da vontade, o decisivo da experiencia e da sabedoría acumulada e, por suposto, o absurdo inicuo das guerras e dos enfrontamentos humanos.

Un dos moitos acertos desta proposta de Carballeira está, ao meu ver, na transparente fondura dos diálogos e situacións que se formulan, esa admirable facilidade da escritora de Maniños para abismarnos nos máis graves problemas de xeito que se volvan de comprensión diáfana para grandes e pequenos. E facelo, amais, integrando no relato o coral simbólico doutros seres e realidades que representan valores positivos polos que se quere apostar: a liberdade das aves voadoras, a beleza e inmensidade abraiantes da natureza, a diversidade enriquecedora do planeta, en fin, a posibilidade dun mundo mellor, en paz e solidario.

 Nesa vontade de conectar co lectorado máis miúdo A tartaruga Amodovou conta coas suxestivas ilustracións de Ana Seixas, unha explosión de cor e de formas, que xeometriza a visión de animais e lugares e deixa que a páxina se inunde de elementos, que se desborde en asimetrías que encaixan como nun inacabable e vertixinoso puzzle co relato escrito por Carballeira.

Publícanse cada mes ducias de libros en todo o mundo nos que se tratan, de xeito sisudo e moi académico, os asuntos sobre os que versa este libro. E claro que nesoutras obras se ha de atopar moita e moi cumprida información técnica verbo do ecoloxismo, o antibelicismo e a convivencia harmónica dos seres. Mais non hai moitos —todo o contrario, son ben escasos— os relatos nos que tan transcendentais cuestións se trasladan a pequenos e non tan pequenos con acuidade suma e sinxeleza non exenta de fondura. Por iso estou convencido de que a lectura de A tartaruga Amodovou ha de ser para moitos adultos unha intelixente e fermosa chamada á conciencia e, para os que agora medran aprendendo a vida, o espello dun mundo futuro mellor que entre todos teremos que construír, devagar, sen présas, como o paso de Amodovou, pero coa firmeza e a convicción que nos ensinan as súas voluntariosas patas nesta inesquecible historia.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 19-1-2020]