A luz de Rosalía

Pilar García NegroOs grandes escritores precisan sempre de brillantes eséxetas. Rosalía de Castro, grande entre as grandes, ten na profesora e investigadora María Pilar García Negro (Lugo, 1953) unha das súas máis destacadas analistas, incansable divulgadora das excelencias da súa obra, da fondura do seu ideario, da complexidade do seu vivir. A ela debemos a edición Rosalía de Castro. El caballero de las botas azules. Lieders. Las literatas (2006), a monografía O clamor da rebeldía. Rosalía de Castro: ensaio e feminismo (2010) ou o recente Cantares gallegos, hoxe. Unha lectura actualizada de Rosalía de Castro (2013).

A esta nómina de estudos rosalianos imprescindibles engade agora a ensaísta lucense a coordinación do volume colectivo No tempo de «Follas novas». Unha viaxe pola literatura universal, moi interesante achega que se incorpora ao catálogo de Alvarellos Editora.

Unha vintena de estudosos asedian a escrita dun tempo ―as décadas que van dos sesenta aos noventa do XIX e aínda o ronsel dos primeiros anos do XX― para ofrecer unha proposta de lectura do máis suxestiva: pequenos ensaios de literatura comparada nos que, en paralelo ou partindo da obra de Rosalía, se pon en relación esta coa produción doutros grandes das letras da época.

Deste xeito, Marica Campo contrapón lecturas de Camilo Castelo Branco e Rosalía e xemelga esta última con Jacint Verdaguer; Teresa Barro fai que a Cantora do Sar dialogue con Frances Harper; Kathleen N. March conéctaa con Harriet Beecher Stowe; Xosé Luís Axeitos con Alphonse Daudet; María Jesús Lorenzo Modia con George Eliot; Elvira Sanz Gómez con Henrik Ibsen; a propia García Negro, axudada nos oficios de tradución por Eduardo Álvarez, vencéllana a Guy de Maupassant; Carmen Fernández Pérez-Sanjulián preséntaa a carón de Eça de Queirós; novamente García Negro vincúlaa a Leopoldo Alas ‘Clarín’ e a Emilia Pardo Bazán; Celia María Armas García faina próxima a Marchesa Colombi; Anxo Angueira paralelízalle os pasos con Arthur Rimbaud; Xoán Ignacio Taibo dispona con Liev Tolstoi; Andrés Pociña e Aurora López fana parente autorial de José Martí; Carlos Callón vea en Júlia Lopes de Almeida; Pilar Pallarés lembra a súa identidade con Emily Dickinson; Luís Cochón escribe sobre Christina Rossetti e ela; Francisco No tempo de 'Follas novas'Rodríguez reflexiona sobre a ideoloxía rosaliana e a de Oscar Wilde e, como epílogo, Carlos Negro recorda as homenaxes poéticas de Manuel Curros Enríquez á autora de Cantares gallegos.

A este amplo e esforzado retablo de traballos sobre literatura comparada ―que van acompañados da reprodución e/ou tradución dos textos que se poñen en relación― súmase aínda a moi ampla escolma de poemas comentados de Follas novas coa que García Negro adorna a soleira deste volume, análise de case unha trintena de composicións e dos seus peritextos que amosa, máis unha vez, a acuidade coa que é quen de desvelar os significados profundos da escrita rosaliana a profesora da UDC.

Como en toda obra colectiva hai colaboracións de moi diverso xorne e, se ben algunha dela toma o texto como pretexto ata o punto de case esquecer o referente rosaliano e algunha outra concreta gasta unha prosa pedante e insufrible que debía ter evitado, o certo é que o conxunto loce a gran nivel e acaba por resultar un atractivo vitral de escolas e voces literarias nas que figuran algunhas das mellores plumas occidentais a carón de quen é tamén, por dereito propio, unha escritora universal: Rosalía de Castro.

Excelente labor o de María Pilar García Negro tanto na faceta de editora do volume coma na de ensaísta no mesmo, cualificativo que pode moi ben estenderse ao xeral dos traballos que no libro se integran, un exemplo de que a luz da literatura rosaliana pode, e debe, ollarse no resplandor dos seus iguais, os máis fulgurantes astros das letras de toda parte.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 21-6-2015]

 

Robert Pinsky en clave galega

Robert Pinsky retratado por Eric AntoniouTalvez non cumpra para moitos explicar quen é Robert Pinsky. Saberán disimular os moi postos esta ousadía miña de recordar aquí apenas dúas pinceladas de quen é, probablemente, o poeta máis popular dos Estados Unidos, pero a experiencia aconséllame non dar por suposto nada.

Nado en Long Branch, New Jersey, en 1940, Pinsky é autor dunha vintena de poemarios entre os que se contan varios títulos referenciais da escrita do xigante americano das últimas décadas e non poucas (auto)escolmas. Obras súas como History of My Heart (1984), The Want Bone (1990) ou Gulf Music (2007) son miliarios literarios que os fieis da grande poesía non deberían deixar sen ler, pois neles foi tomando corpo unha das poéticas máis orixinais e intensas da época.

Os galegos estamos de sorte, pois mañá mesmo Pinsky estará no Centro Ágora da Coruña ofrecendo os seus versos a quen queira oír a súa harmonía. Escoitar o autor de ensaios indispensables como The Situation of Poetry: Contemporary Poetry and its Traditions (1976), Poetry and the World (1998) ou The Sounds of Poetry (1998) é tamén darse o luxo de oír ao único poeta na Historia que foi elixido por tres veces consecutivas Poeta Laureado ou Poeta Nacional dos Estados Unidos (1997-2000) e, polo mesmo, consultor de Poesía da Biblioteca do Congreso.

Podería estenderme noutras consideracións sobre o seu admirable labor como tradutor (verteu, en verso rimado, o Inferno de Dante en 1995, polo que obtivo o Los Angeles Times Book Award), profesor da Boston University ou dinamizador cultural (aí o está o pulo que imprimiu ao The Favorite Poem Project), mais conformareime con deixar aquí unha mostra da súa intensa e reveladora poesía, unha das primeiras que se traslada á nosa lingua. Trátase do poema “Keyboard”, publicado orixinalmente en Gulf Music, que soaría así na milenaria lingua dos cancioneiros:

Teclado

Un piano incorpóreo. Os auriculares permítenlle
a quen aloumiña as teclas un aquel senlleiro
no interior da música. Podes berrarlle, mais non se virará:

imaxe dunha alma que quere arredarse do mundo.
Apolo ofidio esfola vivo o músico inxenuo:
daquela Marsias adquiriu sensibilidade abonda

para percibir o mundo enteiro en cada nota. En África
os criminais con machetes para cortar as mans
solicitarán ás vítimas que escollan “manga longa ou curta”.

Shahid Ali conta o que lles aconteceu aos teceláns de Cachemira,
matar a Arte. Hai un número contado de historias.
A perda. O Elixido. E antes mesmo A Viaxe,

A Metamorfose: o froito de calquera árbore, a porta
dun cuarto calquera, agás este ―e a ánima cobizosa,
a coitela do torno―. O Exército Vermello esnaquizaba os pianos,

pero dunha volta prenderon un home das SS que sabía tocar.
Sentárono ao piano e pasaron os dedos
pola gorxa adiante para facerlle entender que acabarían con el

cando rematase de tocar, así que durante dezaseis horas
beberon e violaron namentres o nazi golpeaba as teclas.
A Gran Canción do Mundo. Cando esboroou

salaiando riba do instrumento, batéronlle na cabeza
ata rebentarlle os miolos. Frío Orfeo sanguinario volve
de novo ao seu teclado para improvisar un pranto:

os laios de pracer dela e bla-bla-bla, ese punto
tras da orella, as lilas baixo a chuvia, un acorde suspendido,
unha frase igual que unha avelaíña noitarega a revoar indecisa,

oh perdida Eurídice, bla-bla-bla. O súa cabeza arcaica
continuaba cantando tras ser separada do corpo:
o corpo, vello e fiel compañeiro, sostén a melura

das laranxas, la-la-la, o recendo das améndoas,
o tasto das olivas, a súa faldra de la. O venerable e ancián
Poeta dixo, ¿que pomos para o recital, gravata?

¿Ou mellor sen gravata, pescozo alto? A cabeza
aboiando vírase cara a Apolo para cantar e Apolo,
ollada xélida de lagarto de lume, fatiga as teclas.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 1-3-2015]

25 anos de espírito PEN

[Para o amigo Miro Villar,
polo que el e eu sabemos]

anelida piñon, xose luis mendez ferrin, manuel rivas, luis gonzalez tosarA poesía é o gran milagre do mundo, dicía Luís Pimentel. O mundo é un gran poema milagroso, digo eu. A palabra, as palabras son a arxila esencial que une vontades e acompaña os espíritos no fragor dos traballos e dos días.

Foi esa singular comuñón pola verba a que experimentaron os asistentes á VI Bienal Literaria en Compostela o 2 e 3 de outubro na Cidade da Cultura. O Gaiás santiagués deixouse habitar por animais literarios que quixeron celebrar o XXV Aniversario do Centro PEN Galicia, a entidade que organizou o encontro no que participaron poetas, narradores e outros axentes culturais tanto galegos coma foráneos nunha concelebración interxeracional onde as pontes literarias se transitaron amablemente.

elena_zernovaE esa foi a unción pola palabra que fixo que tres astros do firmamento literario como son Nélida Piñón, Xosé Luís Méndez Ferrín e Manuel Rivas compartillasen unha mesa de clausura na que as complicidades revoaban arredor dos relatos orais e onde Piñón fixo boa a súa ascendencia cotobadense recoñecéndolle un papel decisivo na simbólica da súa escrita e Rivas pronunciou un máxico e entrañable discurso de recepción na academia dos afectos á súa amiga carioca. Da súa parte, Méndez Ferrín lembrou como o PEN internacional estivera ao seu carón cando en 1972 botou dous anos na cadea (Penal do Dueso) pola inquina franquista. Un triángulo de tanta altura literaria que, coma un imantador buraco negro da palabra, acabou por mergullarnos a todos os que vivimos o momento nun océano de luz e letras, unha reunión histórica que, quen sabe, talvez non sexa doado que se repita, pois ben poucas veces tres púlsares escintilan por xunto para iluminar a galaxia toda e espaventar tantas sombras da orfandade.

Velaí foi a inesquecible coda. Mais as xornadas comezaran xa o día anterior coa sesión de apertura e os discursos de benvida de Beatriz González Loroño, Directora-Xerente da Fundación Cidade da Cultura, María Ángeles Antón Vilasánchez, Concelleira de Cultura e Patrimonio en Compostela, Luís González Tosar, Presidente do Centro PEN Galicia e mais Xesús Vázquez Abad, Conselleiro de Cultura, Educación e Ordenación Universitaria. Eles foron os primeiros en poder ver o magnífico traballo videográfico que, para ocasión, creou Xabier Castro Martínez, Director do PEN galego, unha peza na que se leva a cabo unha sintética historia en imaxes do que foi a andaina do noso PEN neste último cuarto de século e que podedes ver ao final deste post.

narradores xornalistasAs sesións propiamente literarias comezaron a última hora da mañá do xoves 2 coa mesa redonda “Narradores xornalistas hoxe”, xuntanza que moderou Xesús Fraga na que interviñeron Camilo Franco, Santiago Jaureguizar, Luís Pousa e Juan Tallón, todos eles, en efecto, xornalistas e narradores, que, con posturas complementarias que abriron un fértil diálogo en contrapunto, debateron sobre a difícil e complexa maridaxe de periodismo e ficción, un matrimonio para algúns imposible e para outros inelutable.

Á tarde dese mesmo día un recital poético-musical deunos a oportunidade de oír na voz dos Xardín Desordenado (Marlene Rodrigues, Santiago Ferraguz e Isaac Garabatos) os versos de Díaz Castro, Novoneyra, Álvarez Blázquez, Blanco-Amor, Manuel María e Rosalía de Castro e tamén de escoitar os recitados dos novos valores da nosa lírica representados por Alba Cid, Berta Dávila, Gonzalo Hermo, Mario Regueira e Dores Tembras, entre os que oficiou como experimentado guieiro Román Raña, unha asemblea poética que arrequeceu coas palabras da profesora da Universidade de San Petersburgo Elena Zernova, quen non quixo faltar á cita e deixou para os que alí estaban a regalía de escoitar en ruso “Penélope” dando conta da tradución a este idioma de Nimbos. Do saber facer de todos puiden gozar en primeira liña, pois honreime presentándoos.

recital poetasA primeira xornada da Bienal rematou coa intervención do poeta e ensaísta arxentino Roberto Alifano, quen nos convidou a revistar a “Borges e o xardín de conversas que se bifurcan” nunha animada conversa co seu presentador, Luís Alonso Girgado, na que repasaron os principais episodios da literatura non só de Borges, senón tamén Julio Cortázar, Adolfo Bioy Casares, Francisco Luís Bernárdez e moitos outros.

O segundo día comezou na sesión matutina coa mesa “25 Anos do PEN Galicia: Novelistas”, na que, moderados por Inma López Silva (tamén ela narradora), participaron Marilar Aleixandre, Alfredo Conde, Víctor F. Freixanes e Bieito Iglesias, que fixeron un balance dos pros e contras que viviu a prosa galega nos últimos tempos e onde se cuestionou a vitalidade da novela, os camiños do seu futuro e os pasos que nos trouxeron ata aquí.

mesa poetasPola tarde, unha última mesa de “25 Anos do PEN Galicia: Poetas” proporcionounos a ocasión de escoitar a radiografía lírica destes lustros que realizaron o poeta e editor Miguel Anxo Fernán-Vello, a poeta e ensaísta María do Cebreiro e mais o poeta e libreiro Modesto Fraga. O tríade, magnificamente conducido polo profesor e crítico Luciano Rodríguez, abordou os avances e desacertos da nosa poesía recente dende ancos ben diversos: a taxonomía xeracional de discurso (meta)teórico de María do Cebreiro, a conxunción da visión do editor de Espiral Maior e creador que achegou Fernán-Vello e a praxe e vivencia como poeta deste tempo de Fraga.

O remate regalounos o amentado encontro con Piñón, Méndez Ferrín e Rivas, broche de ouro desta VI Bienal Literaria en Compostela na que conviviron poetas e narradores, xornalistas e estudosos, galegos por nacenza e por querenza, confrades de letras todos que durante dous días irmandaron o seu camiñar, enchoupándose do espírito PEN para lembrarnos, máis unha vez, que o milagre da vida é a poesía e existir sen a palabra é un vivir demediado. Por iso xuntanzas coma esta son tan necesarias en tempos prosaicos.

a                                    

Amores en fuga

metase mi prietaAbondarían títulos como os das novelas Tinísima (1992), El tren pasa primero (2005) ou La piel del cielo (2001) para facer da Premio Cervantes Elena Poniatowska unha escritora digna da máis alta das memorias da literatura dos nosos tempos. Mais acontece que esta parisiense de nacenza, polaca por vía paterna e mexicana por materna descendencia e por adopción vital é, amais, unha das mellores escritoras de relato en lingua castelá que poidan atoparse.

Convén lembrar isto a propósito da recente aparición no mercado editorial galego do conto Métase mi Prieta, entre el durmiente y el silbatazo, memorable historia que vira luz por vez primeira no libro De noche vienes (1979) e que agora recupera o selo coruñés Trifolium para a colección Litterae, no que aparece nunha moi coidada edición con fabulosa cuberta de Ánxela Pérez Meilán.

Ten Poniatowska unha agradecida relación cos nosos lares, pois non en van foi declarada pola AELG Escritora Galega Universal en maio do 2009 e, nese mesmo ano, apareceron traducidos á nosa lingua os contos de A filla do filósofo, aos que seguiron logo a novela curta Benquerido Diego, abrázate Quiela (2010), en versión de María Fe González Fernández, e mais o relato infantil Lilus Kikus (2012), trasladado por Teresa Moure, estes dous últimos, por certo, tamén da man de Trifolium.

Métase mi Prieta, entre el durmiente y el silbatazo é unha historia de perdas e da superación das mesmas, un relato protagonizado por Pancho Valverde, condutor de tren e sindicalista ferrocarrileiro quen ve como a súa vella locomotora de vapor, Prieta, acaba sendo substituída por unha nova máquina diesel por mor da implacable modernización tecnolóxica á que obrigan os tempos. Lonxe de se conformar coa nova situación, Pancho —que mantén unha especialísima relación coa súa Prieta, a quen aloumiña como se dunha auténtica segunda muller se tratase— rebélase contra este estado de cousas e decide ‘secuestrar’ o seu amor de ferro. Paralelamente, a súa compañeira Teresa, abandónao de xeito inesperado, co que o mundo de plácidas seguranzas no que vivía instalado Pancho acaba por se derrubar.

elena_poniatowskaMais Métase mi Prieta, entre el durmiente y el silbatazo é asemade unha alegación a favor dos afectos e as fidelidades e, aínda que transparenta unha escala de valores machista e un moito retrógrada, atrapa pola súa capacidade para empatizar cun personaxe que se resiste a deixarse vencer polos obstáculos da vida e que conserva un sentido da lealdade verdadeiramente admirable.

A profusión de mexicanismos que salpementan a narración de Poniatowska fan desta un xenuíno exemplo da súa incomparable prosa, na que o papel do mundo ferroviario ten unha moi destacada presenza, pois non é esta a única das súas creacións que xira arredor de tal realidade.

A sutileza nas descricións dalgunhas pasaxes amatorias contrasta aquí coa contundencia de certos diálogos, convertendo estas páxinas nun ir e vir pendular de rexistros e voces que alimentan un discurso no que a peripecia persoal do protagonista non esconde, antes o contrario, o retrato de fondo de toda unha cambiante e complexa sociedade.

Que Trifolium, esa ínsula de libre edición que habita Xan Arias, nos regale a oportunidade de achegarnos a este maxistral Métase mi Prieta, entre el durmiente y el silbatazo é todo un detalle que sería descortesía non aproveitar. A mellor Elena Poniatowska agárdanos nas súas planas, era ben atender o seu chamado.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 27-7-2014]

Diario DC: Cartafol de traducións e outros poemas

Na mañá do 21 de marzo, Día Mundial da Poesía, o Consello da Cultura Galega acolleu a presentación de Cartafol de traducións e outros poemas de Xosé María Díaz Castro, a obra coa que esta institución se suma ás homenaxes que por todo o país están a dedicarse ao persoeiro que honramos co Día das Letras Galegas deste 2014.

Con tal motivo, o presidente do CCG e autor do prólogo, Ramón Villares, os estudosos diazcastrianos Luís González Tosar (responsable da nova edición de Nimbos publicada por Galaxia, que se presentará o vindeiro luns día 24 no Auditorio do Carballiño) e mais Segundo Leonardo Pérez López (autor de A ferida da beleza en Nimbos de Xosé María Díaz Castro, monografía que verá luz en breve da man do ITC), acompañados polo Secretario Xeral de Política Lingüística Valentín García e mais eu, presentamos esta obra, unha achega máis á biobibliografía do escritor.

Villares, moderador do acto, tomou a palabra para saudar os concorrentes e lembrar o importante papel xogado por Díaz Castro en dous proxectos de tradución internacional como foron o libro de Ramón Martínez López Images of Spain (Austin, The University of Texas, 1960) e mais a antoloxía da hispanista Françoise Pechère Terre d’Espagne (Bruxelas, La Renaissance du Livre, 1968).

Interveu a continuación González Tosar quen fixo fincapé na que denominou ‘Posición Díaz Castro’, unha tríade definitoria das coordenadas nas que se moveu o guitiricense, que caracterizou como: 1) un poeta multilingüe, non só autor en galego, senón tamén creador noutras linguas como o castelán, o francés, o alemán ou o latín; 2) un poeta transcendente, non só relixioso, senón unha voz que irisa dende o panteísmo ao misticismo nun abano religacional moi amplo e vizoso; 3) un escritor universal, chairego de radicación e telúrico polo mesmo, pero cosmopolita no seu alcance e intención.

Pérez López achegou a vivencia máis próxima do autor, a súa relación con el mercé a ter sido veciño seu, pois o Buriz natal do teólogo e deán da Catedral de Santiago e mais o Vilariño de Díaz Castro son territorios limítrofes e as casas de ambos apenas se distan uns cantos centros de metros, tendo trato familiar as súas xentes.

García quixo tamén significar o destacado do acto parabenizando a todos os que fixeron posible a presentación do Cartafol nun día tan sinalado, facendo votos para que as iniciativas diazcastrianas continúen a espallarse ao longo deste ano e alén.

Cartafol de traducións e outros poemas recolle as versións que Díaz Castro fixo de autores galegos e foráneos como Rainer María Rilke, G. K. Chesterton, Rosalía de Castro, Aquilino Iglesia Alvariño, Ramón de Campoamor, Paul Valèry, Victor Hugo, Fermín Bouza-Brey ou Francisco Fanego Losada. Tamén integra as creacións alófonas do de Guitiriz en francés, alemán e latín. Preséntase, como é adoito nestas publicacións do CCG, nun estoxo que inclúe dous volumes: un cos textos facsimilados e outro co estudo introdutorio, transcricións e notas explicativas a cada poema do que me encarguei.

Obra particularmente diazcastriana, Cartafol de traducións e outros poemas xongue as dúas facetas que foron máis propias do autor: a paixón poética e o labor tradutor.