Entre dous mundos

Nordesía (Pura Salceda, 8-12-2019)Hai artistas que son unha ponte entre mundos, unha porta a unha nova dimensión que nos leva a espazos creativos, idiomáticos e identitarios definitivamente singulares. É o caso de Pura Salceda, nacida na emigración mexicana, medrada e asentada en Catalunya, mais de ascendencia e adhesión galega. Ela é, en por si, un corazón hibridado no sentir e no vivir, que espella nunha escrita necesariamente múltiple, mestiza e plural.

Así acontece tamén na súa máis recente novela, O paxaro de nácara (Galaxia), que vén unirse a outros títulos publicados na nosa lingua pola autora, como os poemarios A ollada de Astarté (2016) e Dous corpos nus, espíndose (2016), este último en parcería co portugués Casimiro de Brito.

O paxaro de nácara é unha novela matrioska, un artefacto literario polimorfo que participa por igual da novela de investigación e descuberta, da novela amorosa, da novela social, da novela epocal e mesmo da novela saga. Todas estas fías trénzanse nunha única tanza para compoñer un retrato da Galicia da Terra e da Galicia Emigrante dende os ollos dunha muller que vive os dous mundos na súa condición de filla de emigrantes que regresa aos eidos familiares de orixe.

En esencia, O paxaro de nácara é a historia de Nélida (en moitos sentidos un álter ego da propia Pura), editorialista barcelonesa que se ve impelida a volver á parroquia de Féas, no Concello de Boborás, para asistir ao funeral da avoa Delmira. No seu regreso atópase con Elías, un amor de mocidade que non puido ser cando el emigrou a México DF. Esa fortuíta coincidencia fará renacer neles a paixón amorosa que vivirán intensamente. No curso desta relación irán investigando nos seus pasados familiares ata descubrir escuros sucesos que as súas xentes viviron na emigración mexicana e que teñen que ver coa morte de Gonzalo (un tío de Nélida) e de Nora (unha moza filla duns caciques locais). Mais no curso das súas pescudas Nélida e Elías traerán á luz moito máis: unha fervenza de traizóns, mortes, amores delituosos, abusos, falsidades e enfermizas relacións que desatarán unha espiral de dor e ocultamentos que se estenden ata o presente.

Todo este relato chega a nós a través dunha poderosa narración en primeira persoa que ten nos abundantes diálogos da obra o seu mellor aliado: parlamentos faiscantes, cheos de dobres intencións, moi áxiles e perfectamente trabados, que se complementan de xeito idóneo co fluír principal da historia e a súa trama investigadora, guiada por esa voz omnisciente culta que incorpora ao seu dicir numerosas alusións ao universo do literario, o musical, o cinematográfico ou o pictórico que axudan a caracterizar con moito ben personaxes, lugares e tempos.

Agora ben, O paxaro de nácara é todo iso e é moito máis. Hai nesta novela unha lectura que nos leva a defrontarnos con preguntas abondo transcendentes; poño por caso: cal é a identidade última deses seres de fronteira que son os emigrantes?; como se fixeron as vidas e fortunas dalgúns dos nosos que marcharon para alleas terras?; cal é a integración da realidade emigrante na sociedade galega en xeral e na rural en particular?; ata que punto os nosos emigrantes conservan os sinais inequívocos da súa cultura orixinaria, incluído o idioma?; produciuse unha axeitada transmisión do herdo galego de pais a fillos no mundo da emigración?; e xa noutra orde de cousas: os amores que a emigración esfarela, fenecen para sempre?; cal é a vida dos amores crepusculares, por definición, e dos amores outonizos que teñen a súa raiceira na mocidade, en concreto?

Novela homenaxe á heroica xeración emigrante de Posguerra que, como a dos pais da propia autora, marchou de Galicia pero seguiu sempre a vivir nela no seu imo, O paxaro de nácara é un canto a esa posible ponte entre xentes e pobos, entre modos de entender a existencia que son, á fin, maneiras complementarias e igualmente valiosas de ollar a fascinante, multiforme e irredutible marabilla que é a realidade humana.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 8-12-2019]

 

Fronte ao abismo

Nordesía (Lois Alcayde, 1-12-2019)As últimas promocións literarias galegas non deixan de darnos motivos de alegría. Novas voces incorpóranse cadora, achegando perspectivas estéticas e mensaxes renovadas que modernizan e universalizan a nosa escrita. Unha desas voces que con máis forza e talento deixa oír a súa chamada é a do coruñés Lois Alcayde Dans, xornalista, narrador e poeta que se deu a coñecer con apenas dezanove anos ao gañar o I Premio Balbino co volume de narracións Camiños na sombra (Fervenza, 2016) e que agora publica o libro de relatos Os jeans de María na Colección Literaria da Editorial Galaxia, que con este volume alcanza, xustamente, os catrocentos títulos.

Os jeans de María reúne dezasete historias de ambientación urbana, nas que a Coruña, sobre todo, pero tamén Madrid son escenarios principais. Son narracións que temática e esteticamente resultan ben plurais, mais se houbese que sinalar un fío condutor que dalgunha maneira as trenzase eu anotaría a coincidencia de todas elas en presentar seres que ven alterada a súa cotidianeidade polo inesperado, xentes no abismo, no gume da navalla, debrocados fronte a un cantil ao que a vida os empurra, na beira mesma dun abismo que cómpre salvar.

Doutra parte, estes relatos teñen a virtude de espellar o noso presente recuperando a memoria do que fomos. E fano, amais, coa esfericidade protagónica das idades todas, o que na lectura se traduce no descubrimento de personaxes que guían o relato tanto dende a súa infancia coma dende a súa vellez, igual na mocidade ca na época adulta.

Do mesmo xeito, os tempos e asuntos tratados tamén amosan a súa multiplicidade calidoscópica, pois na obra comparecen textos sobre a Guerra Civil e os seus represaliados; sobre a vida mareira; o tempo da Transición; os padecementos do Alzheimer; o ronsel do furacán Hortensia; a vida xornalística; historias familiares; traxedias xuvenís e outras que acaban por perfilar un panóptico da alma humana.

Papel principal en moitas destas narracións é o que se reserva para o amor. Nas páxinas de Os jeans de María hai historias de amores cruzados, episodios de erotismo icónico, afectos neorrománticos, complicidades e agarimos senís e incluso acendidas paixóns mozas.

Esta viraxe intimista non empece para que nalgunhas outras narracións abrolle unha crítica aceda aos abusos da especulación, á cultura do pelotazo e ata ás lacras do tráfico de drogas, ancorando tramas e personaxes nunha realidade palpitante que fala da modernidade de quen é un narrador fillo do seu tempo.

Entre os valores para o meu gusto máis sobresalientes da proposta de Alcayde Dans figura o esmaltado da súa finísima prosa, con historias que se condensan na limpidez da brevidade, períodos de recendos líricos, coruscantes imaxes e reveladores símbolos, mais sempre transparentes na súa capacidade de suxestión e na eficiencia da dicción. Neste sentido, descóbrese en Alcayde Dans a elegancia no dicir breve e preciso dun Casares e a vaporización poética de arborado cristalino dun Rivas, unha combinación gañadora que nel gaña nova fórmula e resulta hipnótica.

Porque o inesperado de Dahl habita en Os jeans de María e tamén a pulsión de Tamara Andrés e Alicia Fernández, a enerxía de Celso Emilio e a melancolía infinda de Kavafis, ler a Lois Alcayde Dans é unha experiencia máis que recomendable imprescindible para quen queira saber, de primeira man, do mellor que hoxe están a alumar os novísimos do noso tempo.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 1-12-2019]

Sándalo recendente

sándaloRemato de ler Sándalo de María Xosé Porteiro coa mesma sensación de quen baixa dunha montaña rusa: catrocentas páxinas, case douscentos anos novelados, aconteceres entre dous continentes, ducias de personaxes e momentos, fitos e tránsitos que recollen moitos dos intres decisivos da historia de Cuba e Galicia dende 1823 ata os nosos días, todo narrado con constantes saltos temporais, analepses e prolepses nunha espiral infinda na que o relato vai e vén e brinca e dá reviravoltas ata a extenuación, esixindo do lector non suma atención, senón darse en cada páxina como se fose a derradeira.

Que Galicia e Cuba tiveron nestas dúas últimas centurias un camiñar paralelo cando non converxente é unha realidade que coñecemos con detalle por meritorios ensaios históricos e académicos. Outra cousa é que esa realidade fose imantadora materia de ficción, fina seda literaria, no mesmo número de ocasións. Certamente, hai nomes maiores das letras galegas que no pasado teñen visitado a temática da emigración galega con fío dourado, mais é tan grande a epopea que o noso pobo viviu do outro lado do Atlántico que sempre ha ser ben recibida unha nova novela que trate de lle facer xustiza.

E velaí a sólida prosa de Porteiro en Sándalo, historia dunha saga familiar, historia de dous pobos que levan entrecruzando os seus camiños unha e outra vez durante lustros e historia tamén da propia Historia, do como, o por que, o para que e o para quen se constrúe a Historia.

Hai nestas páxinas unha evidente reivindicación do protagonismo feminino en todas as ordes, moi notoriamente na heroica loita da muller emigrada por se soerguer fronte ás máis duras condicións de vida. Botón de mostra: os treitos nos que as admirables mulleres da sociedade Hijas de Galicia sosteñen a centralidade do relato.

Mais Sándalo é tamén o delicado engastado dos máis poderosos símbolos (poño por caso, a presenza do ferrocarril emancipador e libertario ou a mesma caixa de sándalo que está detrás do título, esa madeira de penetrante e inesgotable recendo que funciona aquí de particular madalena de Proust) e, en todo momento, un berro en favor da liberdade, individual e dos pobos, e asemade un palpitar incesante do amor, un ruxir de traizóns, un aglaio solidario e un misterio entre orixa afrocubano e ultramundo galego.

Esteando todo este vigoroso edificio narrativo barállanse personaxes e sucesos que abalan entre o (auto)biográfico e o documental e que igual remiten ás vivencias das que a propia autora foi (co)protagonista ou sabedora de primeira man como a moitos outros episodios que son ben coñecidos ou públicos. Deste xeito, ao pé dunha case alter ego como Quina ou unha inventada filla do Xeneral Del Riego conviven a revolta independentista da illa con Martí á fronte, a revolución castrista, as andanzas habaneiras de Curros Enríquez ou a estancia americana de Castelao. Postos por xunto, o resultado é unha prosa declaradamente mestiza, que bebe igual do realismo máxico do boom hispanoamericano que da eficiencia da escrita periodística, visible aquí e acolá a xeito de informes, enunciacións sintéticas ou descricións de innegable pulcritude funcional que non rexeitan o enfeite dosificado dos tropos.

Nun capítulo final, xa extradiexético, María Xosé Porteiro revela como naceu Sándalo: o profesor e crítico Anxo Tarrío, grande amigo da autora, nunha conversa entrambos na que a escritora lle falaba de Cuba e da íntima conexión que coa illa, as súas xentes e a súa historia sentía, virouse cara a ela para lle dicir: “Tes que contar iso nunha novela. A emigración segue viva na nosa memoria, pero axiña desaparecerá e ti tiveches o privilexio de coñecela en carne propia”. Velaí o mandado do sabio mestre e velaquí a promesa cumprida da xornalista escritora: Sándalo, unha historia de historias, o retrato da sororidade das matrias galega e cubana, unha ollada ao que nelas foi e vai sendo, ao tránsito. Porque, como deixou escrito Quina, unha das voces principais da novela, “a vida foi, talvez, o recordo do vivido”. Lembremos, pois, para vivir. E vivamos tamén co recendo dos recordos pulando por nós.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 25-8-2019]

Gañar por puntos

manuelportasManuel Portas é unha das voces narrativas máis destacadas do actual panorama literario galego, un eido da escrita ao que chegou hai apenas unha década, tempo máis que suficiente para referenciarse como un autor imprescindible ao que debemos títulos de mérito como Denso recendo a salgado (2010), Un dedo manchado de tinta (2011), Faneca brava (2013), Amor en alpargatas (2015) e Lourenço, xograr (2015). Ás obras anteriores súmase agora Por puntos, novela publicada pola editorial Galaxia que supón un novo chanzo exploratorio nas vías creativas deste narrador e abre a nosa novelística a espazos ata agora inexplorados.

Nunca antes unha novela galega tomara como escusa narrativa e principal leitmotiv o complexo e moi diverso mundo dos cursos para recuperar o carné de conducir. A aposta por un escenario nodular deste tipo afirma a modernidade da prosa de Portas, que reinventa a clásica fórmula da xuntanza de personaxes en contornas obrigadas (pénsese, poño por caso, nas Mil e unha noites, no Decamerón ou nos Contos de Canterbury ou, no noso caso, nos parlamentos á luz do candil ou nunha casa pacega illada pola neve dun Fole) para levalos a un escenario ben actual, inmellorable espello do avolto e mutable carrusel que define o vivir cotián do XXI.

Os personaxes que coinciden neste curso para a recuperación dos puntos do carné son do máis heteroxéneo e abren o relato á consideración da ética do social, ao enganoso do aparencial e ao profundo das verdades ocultas, tamén á reflexión verbo do azaroso do destino, que xunta en lugares impensables persoas que, de non verse obrigadas, sería improbable que visen cruzarse os seus camiños.

Por puntos é unha novela que zumega positividade e, fronte ás adversidades, ás renuncias, aos fracasos e orfandades, ás soidades e rexeitamentos, aposta polo poder salvífico do amor, polo xeneroso desprendemento afectivo, pola solidariedade dos conxéneres e pola confianza en que a vontade de superarse é a máis poderosa ferramenta para cambiar o curso das cousas.

Deseñada cunha habelenciosa arquitectura contrapuntística e de olladas complementarias, a novela sostense nunha admirable economía de recursos, cunha concentración espacial (basicamente todo acontece na aula na que se imparten os cursos, na administración dese mesmo edificio ou, todo o máis, nalgunha cafetería próxima) e temporal (catro días: os dous venres e sábados preceptivos de asistencia ás clases que facilitan a devolución dos puntos) que fala da capacidade de Portas para trenzar seiras literarias optimizando contados vimbios.

O humor (por veces irónico, outras paródico e, no máis dos casos, traxicómico), as abondosas referencias metaliterarias e interartísticas e a xusta proporción das tipoloxías discursivas (equilibro e intelixente ponderación entre diálogos, descricións e texto propiamente narrativo) son elementos que cohesionan o relato e, ao tempo, transmiten a súa consistencia harmónica.

Escrita cunha prosa fluída, líquida, cun dominio impecable dos rexistros (a variabilidade de estilos nos diálogos é notoria), unha atinada selección léxica e un fino burilado nas secuencias e períodos, Por puntos brilla na súa coloratura irisada, que ilumina a lectura destas páxinas e a fai máis que gorentosa.

Calidoscopio social e laboratorio de procederes comportamentais, a novela de Manuel Portas lémbranos que o pasado é importante, pero o presente é o que temos e o futuro a esperanza á que non podemos renunciar. Tamén que, alén do que os outros opinen de nós, mesmo máis alá do que pensemos de nós mesmos, está a verdade fonda e inevitable do noso eu máis íntimo e verdadeiro, un corazón soñador que, malia todo e mesmo contra todo, merece, sempre, ser feliz e gañar por puntos o difícil e arduo combate que é vivir día a día.

[El Ideal Gallego Diario de Ferrol, 7-7-2019]

O campo de xogo da vida

antoniocendanfragaO fútbol como metáfora da vida resulta unha estratexia literaria moi produtiva. Así acontece nun notable número de obras ben coñecidas tanto entre nós coma internacionalmente, polo que calquera novo título que camiñe por este vieiro se insire, dende o primeiro momento, nunha tradición non só ben asentada, senón moi popular. Nesta liña sitúase tamén Hai que roelo de Antonio Cendán Fraga, escritor vilalbés a quen debemos relevantes ensaios sobre o mundo do xornalismo e que agora se estrea con esta prosa de creación publicada por Edicións do Peirao.

Hai que roelo é un docurrelato que resulta da hibridación de dous paradigmas literarios ben diferenciados: o ensaio histórico e a prosa de intención creativa. O resultado desta fusión é unha obra que documenta un período do noso pasado baixo o revestimento dunha ficción adelgazada.

 Deste xeito, as páxinas do libro devólvennos á Galicia da segunda metade dos sesenta, cun Pontevedra FC nas súas mellores horas, convertido na revelación do fútbol español do momento, o que xustifica o lema que se lle apuxo daquela e que constitúe o título da obra.

Agora ben, Hai que roelo non é unha novela sobre fútbol. Ou non o é stricto sensu. É evidente que os éxitos e fracasos do Pontevedra FC se erixen como escusa narrativa que funciona como tenue fío de Ariadna deste labirinto prosístico, mais non é menos certo que o que estas planas procuran é, antes nada, trazar un retrato dun tempo histórico nun lugar concreto. Por tanto, é máis unha escrita (sobre o) social que unha crónica deportiva, por máis que os éxitos e fracasos dos de Pasarón sirvan de catalizador no fluxo dos sucesos referidos.

O relato presenta tres protagonistas principais que son unha trindade desdobrada: Amador Sanfiz, xornalista chairego afincado na cidade do Lérez, onde traballa como cronista deportivo que segue as evolucións do equipo da cidade; o seu colega de xornal Ramón Botes, veterano redactor e fiel compañeiro de andainas dos seus colegas; e Pedro Fontales, avogado de familia reputada que simpatiza co galeguismo de signo nacionalista e gravita na órbita do PSG. E escribo deliberadamente que son un e son trino porque, de ben diversas maneiras, todos tres representan a ollada única do autor-narrador, tamén el xornalista e sensible á causa identificada da cultura e a lingua do país nun contexto democrático.

Como se deducirá doadamente do que levo exposto, en Hai que roelo non importa tanto a peripecia dos tres personaxes como a plasmación das luces e sombras da sociedade na que lles tocou vivir. Neste sentido, cobran especial relevo para o narrador omnisciente todo tipo de informacións de sucesos históricos, ficando nun segundo plano os diálogos entre os personaxes e as descricións, que se reducen en favor dunha farturenta sucesión de acontecementos que marcaron aquel tempo: o ano santo compostelán, o pasamento de galeguistas e maquis, a guerra do Vietnam, as revoltas estudantís, a publicación de certos libros, a celebración do Día das Letras Galegas, a lembranza do horror do 36 e o espello das súas consecuencias, a vitalidade da música galega entre Os Tamara e Voces Ceibes, a despedida de Celso Emilio na súa partida a Venezuela, as actividades antifranquistas da UPG e o PSG, a lacra migratoria, o impacto de casos como o do metílico, a invasión soviética de Checoslovaquia, o abandono de Sidi Ifni polo estado español, a crítica á ditadura franquista e á conivencia de parte da xerarquía eclesiástica, o aniversario de mártires como Alexandre Bóveda, a morte do Che Guevara ou a chegada do ser humano á Lúa.

Malia a notoria diversidade dos asuntos, todo o relato concéntrase na idea central de que a ilusión xerada polos brillantes resultados deportivos do Pontevedra FC dos anos sesenta parece simbolizar un cambio de statu quo, como se coa luz da ilusión que se desprende de Pasarón nacese tamén a esperanza dun novo tempo menos gris no que se albiscase a fin da Ditadura. O remate do libro confirma o que, como lectoras e lectores de primeiros do XXI, xa sabemos: que o a fulguración do club pontevedrés foi apenas unha cauda luminosa no ceo dunha noite que seguiu sendo escura aínda outra década, mais tamén que pagou a pena o soño e a paixón que alimentou aqueles días, polo menos nos corazóns dos que, entón coma hoxe, nunca se renderon.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 30-6-2019]