Perdices, poesía e alegría

Nordesía (Xerardo Quintiá, 27-10-2019)Frecuento dende hai anos a escrita do friolés Xerardo Quintiá e nestas e noutras páxinas teño comentado diversos poemarios e obras narrativas súas destinadas ao público medrado. Pois ben, quero hoxe convidar á lectura dun seu texto pensado para o lectorado máis miúdo, O país do Gran Furado, un álbum infantil de pequeno formato que ve a luz da man de Baía Edicións.

O país do Gran Furado é unha deliciosa parábola que nos traslada a un territorio imaxinario no que “está prohibido que as mulleres coman perdices e sexan felices, que lean poesía, tanto de noite como de día, e que anden coas orellas merdentas”. O tirano deste país de interdicións é MAXI-Miliano, quen “dispón de 18 ministros, todos eles rabudos e sinistros, e de 19 policías moinantes, que patrullan vestidos con lazos e turbantes”.

Un mundo así, por forza ten que mudar, polo que as mulleres deste país, capitaneadas por Toribia, revolucionaria vocalista do grupo musical As Eskorna-Kabras, lidera unha revolta para derrocar a MAXI-Miliano e os seus secuaces, aos que prenden e obrigan a comer perdices guisadas, escoitar poemas de Kika Chaveta, a gran poeta, e non lles deixan lavar as orellas.

Deste xeito, conseguen que MAXI-Miliano e os seus ministros e policías comprendan que outro mundo con máis equidade é posible e que vivir en pé de igualdade coas súas compañeiras mulleres é infindamente mellor, o que fai que o país do Gran Furando acabe por se transformar no país do Gran Lago, onde as mulleres deixan de ser súbditas de vontade anulada e poden lavar ou non as orellas e “tanto mulleres como homes traballan xuntos, e xuntos xogan ás agochadas, e xuntos son felices, e xuntos comen perdices, e xuntos len poesía, ás veces de noite e ás veces de día”.

A historia de Quintiá ha gañar a quen a ela se achegue pola desbordante imaxinación que destila, mais tamén polo vaporizado humorístico e a fina ironía que moitas páxinas amosan, pois ten non pouco de paródico. Personaxes, accións e situacións convidan ás máis pequenas e pequenos da casa e aos que con eles estamos a deternos a considerar o mundo de inxustizas que, moitas veces sen decatarnos, perpetuamos. Como escrita radicada na aposta pola igualdade de xénero, hai nesta trama un especial engado no que se consegue trasladar a quen vai lendo a necesidade de repensarse e, dun xeito amable pero clarividente, a reconducirse alí onde non se actúa ben. É a arte da fantasía luminosa ao servizo da persuasión para o ben social.

Todo este amenísimo país en positiva e pacífica transformación que Quintiá soñou fíxose real en canto Noemí López Vázquez o debuxou. A artista lucense, unha das mellores ilustradoras de Galicia, ideou para a historia imaxes cheas de apasteladas cores, que suxiren o relato mesmo máis alá do propio texto, que o fan gravitar nas súas liñas redondeadas, sempre en perfecto balance nos puntos de fuga, na osixenación das páxinas e no xogo de planos, ateigadas de detalles e pulcritude absoluta no trazo, cun intelixente e insinuante xogo de sombras e intensidades na paleta. Ler o fantástico relato de Quintiá a través dos ollos de López Vázquez é unha experiencia lediciosa coma poucas.

Sospeito que moito do que levo exposto houbo convencer tamén ao xurado do II Premio Fina Casalderrey de Literatura Infantil pola Igualdade, quen este mesmo ano galardoou a Xerardo Quintiá. Non me cabe dúbida de que foi un acerto. Como tamén o foi a impecable execución editorial coa que o presenta agora este libro Baía Edicións sumándolle a maxia creativa de Noemí López Vázquez. Sexan parabéns por agasallarnos con tan proveitosa lectura e, a quen pasades agora por estas miñas liñas, un consello: non deixedes de facervos con este divertido e revelador relato, sería unha mágoa que seguísemos cavando no Gran Furado.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 27-10-2019]

Cantor da Terra

Nordesía (Xosé Manuel Lobato, 8-9-2019)Nos vindeiros días dará comezo o novo curso escolar e os libros e as lecturas volverán ser protagonistas das angueiras cotiás de discentes e docentes. Con tal motivo quero hoxe traer a estas páxinas unha recomendación que coido pode agradar a uns e a outros, pois participa por igual do sentir estético e do afán didáctico, o que non é óbice para que outro lectorado xa lonxe das aulas o gorente tamén con idéntica fruición. Estou a me referir a Doa, doa… avoa, o poemario que asina Xosé Manuel Lobato para o selo Luscofusco, esplendidamente ilustrado por Héitor Picallo.

Doa, doa… avoa reúne un conxunto de vinte e seis composicións nas que sobrancea o sentimento da paisaxe, o pulo telúrico e a gabanza dos pequenos seres, poñendo en valor o noso rural e beiramar e espellando a súa tradición e patrimonio natural para que as xeracións máis novas saiban apreciar o tesouro que encerran.

Os espazos poetizados son preferentemente tres: o Pico Sacro e a súa contorna (lugar lendario onde os haxa que é, amais, o territorio natal do autor, oriúndo de Santa María de Lestedo, nas abas do Mons Sacer); o Ulla e as terras que este cruza (dende as Ínsuas de Gres ata as Torres do Oeste); e o mar das nosas rías (velaí Punta Fincheira e Punta Cabicastro, tamén Canelas, Paxariñas, Seame, Vicaño e, algo máis alá, as Cíes, Ons e Sálvora).

Capítulo especial teñen nestes versos as aves e insectos, enxalzados polo seu fascinante canto, pola súa beleza ou laboriosidade ou simplemente polo seu senlleiro comportamento. Van desfilando así por estas poesías as lavandeiras, gaivotas, paíños, petos reais e os cucos, mais tamén os reirreis, as voíñas, os vagalumes e aínda outros animaliños, como as arañas ou os vermes. Todo este reino franciscano adorna o milagre da natureza, cantada tamén nos seus astros e fenómenos, sexan estes a lúa e o sol, as estrelas, as nubes ou os ventos.

Aínda unha última presenza adquire relevo principal neste libro: os seres máxicos que habitan lugares encantados. E velaí as están a moura e a serea, unha “descoñecida beleza sen par,/ un murmurio no val,/ na súa poza vaise peitear, orgullosa do seu enxoval” e a outra que “con lúa chea canta a noite enteira” e “domina e mergulla vontades/ de mozos e mozas, de tenras idades”.

No que di da forma Lobato aposta polo verso rimado en fórmulas romanceadas, pareados e toda sorte de combinacións populares, decote musicais, prestas á iteración rememorativa e ben próximas ás coplas infantís do cancioneiro tradicional do que sen dúbida beben, o que non oculta tamén outras fontes e estéticas, dende Ramón Cabanillas a Manuel María, por amentar tan só un par de nomes. Todo o anterior vese naturalmente complementado por diversos xogos gráficos (así no poema “Vento”, imitante do soprar deste nas liñas versais dispersadas; no poema “Cobizoso verme”, no que algúns versos figuran as montañiñas que este ten de superar no seu reptar; ou no poema “Corazón”, caligrama con esta forma). Paralelamente, outros textos xogan co plano fónico espremendo as posibilidades expresivas das onomatopeas, como acontece con “Reirrei” (Su u u u u u u u/ Voaniña, voa, voa./ Su u u u u u u u/ Barrosiña voa, voa”), “Peto real” (“Toc toc, toc toc, toc toc, toc toc./ Prominente pico./ Toc toc, toc toc, toc toc, toc toc./ Peteirando sen parar”) ou “Cuco moi cuco” (Cu cu, cu cu, cu cu, cucu, cu cu, cu cu,/ canta o cuco/ cantadela pola mañá,/ mais o cantar do cuco, volve polo serán”).

Alén do textual, este Doa, doa… avoa ofrécese nunha moi coidada edición material, que non deixou ao azar nin as tipografías, nin os formatos, nin as imaxes, nin as tinturas. Todo foi coidado ata o último detalle por Martiño Picallo.

De por parte, o álbum péchase cun “Epílogo” do tamén poeta e crítico Miro Villar quen, co rigor e saber que o caracterizan, analiza e fai balance das principais características e achegas da obra.

Remato como comecei, insistindo na idoneidade deste libro para o traballo nas aulas, o mesmo de Infantil que de Primaria, mais tamén para a lectura lecerosa dos que se moven noutros ámbitos, pero non esquecen o valor da nosa natureza, do noso patrimonio material e inmaterial e do noso sentir enraizado, ríos de vida aos que con tanto acerto nos convida Xosé Manuel Lobato, cantor da Terra.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 8-9-2019]

Quokka Moka do outro lado do espello

Nordesía (María Solar, 24-3-2019)Nos últimos anos María Solar tense consolidado como un dos nomes de referencia na escrita tanto infantoxuvenil coma de adultos ou institucionalizada. Varios dos seus títulos son xa cita indispensable na nosa escrita destes lustros e, como tal, foron reeditados abondosamente e traducidos a diversas linguas. A verdadeira historia da mosca da tele (2012), Teño uns pés perfectos (2015), O meu pesadelo favorito (2015) ou o recente Os nenos da varíola (2017) son boas mostras desta positiva acollida por parte de público e crítica.

Aos libros anteriores súmase agora Quokka Moka, narración que aparece na Colección Merlín de Xerais con ben coloristas e atractivas ilustracións de Víctor Rivas.

Quokka, como o seu propio nome indica, é unha sorte de marsupial, un canguriño pequecho do tamaño dun gato que, como todos os da súa especie, ten a singular característica dun rictus moi expresivo, que fai que semelle estar sorrindo a perpetuidade. Tanto pola súa morfoloxía coma, sobre todo, polo seu aspecto riseiro os quokkas transmiten a aparencia de seres ‘adorables’, que presta axeitar no colo. Mais Quokka ten un xenio do demo, é rabechudo, ten moi mala idea e bota o día fastidiando a todo o mundo. Iso si, sen perder o riso. Velaí a contradición: o paradoxo do que parece, pero non é, que é o tema principal desta historia.

No vieiro da Alicia de Carroll, tamén Quokka Moka terá que afrontar unha viaxe iniciática a un outro mundo, o antiuniverso, onde todo parece acontecer ao revés. Este escenario favorece a lectura conceptual do relato, pois por medio dunha trama moi divertida e amena, chea de humor e momentos hilarantes, debrúzasenos de fondo cunha cuestión abondo transcendente: que é o normal? Quen fixa as regras de como debe ser a nosa etoloxía social? Máis aínda: ata que punto esas normas teñen sentido e son inamovibles?

De por parte, Quokka Moka é tamén unha fábula da superación e medre persoal, da capacidade de xerar empatía e da confirmación dos valores da amizade e a solidariedade, da consideración respectuosa do outro e da aposta pola comprensión do familiar e amigable.

Escrito con abraiante frescura, o relato de Solar lostreguea nos diálogos vivaces, serpea con admirable economía de recursos nas descricións e consegue un fraseo narrativo de impecable mecano, o que fai desta obra un texto de lectura máis que agradecida, diáfana, transparente e ao transversal alcance dunha franxa etaria e tipoloxía lectora moi ampla.

As aventuras de Quokka Moka a carón do seu amigo espectral, o sapo Roco, e mais da súa avoa na procura do amor quokko serven tamén a Solar para deslizar habelenciosamente unha outra reflexión sociolóxica que conecta esta historia con The Truman Show, o filme de Peter Weir, o que incide no carácter parabólico dunha trama ideada para que os pequenos máis miúdos e, tamén si, os pequenos grandiños nos poñamos a pensar en como cremos que somos, como nos ven que somos e como somos realmente.

Entretida, chea de momentos e pasaxes memorables e de moi agradable lectura, Quokka Moka é unha das obras máis suxestivas dos últimos tempos e confirma a María Solar como un valor ben sólido da nosa narrativa actual.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 24-3-2019]

Plis a intrépida

Nordesía (Toño Núñez, 3-2-2019)Resúltame abondo difícil decidir que é, esencial e literariamente falando, Toño Núñez. Podería asegurar que temos nel un meritorio narrador e non erraría, pois non cómpre máis que ler moitas páxinas de Navia, nai (2006), algúns dos seus relatos premiados en diversos certames ou os contos cos que colaborou en diferentes libros colectivos para confirmalo. Tamén acertaría se aseverase que o durame de seu é cerna de poeta, pois textos como Navia I e II (1986), Lugo (1987), Radiografía (2003), Chove (2004) e, sobre todo, Poemas de amor en outono (2005) falan ás claras desta vocación versal. Penso que non andaría desencamiñado tampouco se declarase que o seu é o ensaio e que non pouco é o que ten escrito sobre as terras lucuorientais e outras realidades en diferentes medios de comunicación e espazos diversos.

Agora ben, se hai un eido no que Núñez ten desenvolvido unha andaina intensa e continuada ese é, con certeza, o da escrita para o lectorado máis novo, onde a súa é considerada xa unha das voces infantoxuvenís máis talentosas do panorama galego. Velaí están para espellalo títulos como O soño de Ánxela (1999), O señor mago e a folla (2000), Amores de gato e rato (2005), Macedonia de froitas (2005), O pirata Metepata (2006), O monstro dos Ancares (2007), Mago Goma (2009) ou De como Chispo, o esquío, puido co frío (2014).

A estes últimos títulos súmase agora A gotiña viaxeira, unha obra implementada ou enriquecida, que non só participa da narración en verso como columna vertebral, senón que acaba por se converter nun produto multiartístico que engade como ilustración á historia un relato visual ideado polo afamado pintor lugués Miguel Anxo Macía, a propia historia contada de viva voz polo autor e mais Iria Estévez nun cd anexo e un audiovisual de Xosé Reigosa e músicas do grupo Batital e mais Francisco M. Fernández Muinelo, tamén incorporadas a este cd.

Por tanto, A gotiña viaxeira é un álbum ilustrado e tamén un libro-cd, mais sobre todo é unha atractiva historia que nos aprende o alto valor da auga como piar da vida no planeta e que asenta precisamente no relato circular do ciclo da auga a súa trama principal. Deste xeito, a afouta e curiosa pinga Plis decide marchar coñecer mundo e viaxa primeiro a unha nube á que ascende vaporosa para logo volver á terra entre as flores, pasar despois a un regatiño e, finalmente, ao río Navia, matria do escritor, onde se xunta con moitas outras gotiñas que rematan entoando a coro unha animada canción que recolle a memoria da súa aventura. Como colofón, un texto no que se lembra o precioso ben que a auga doce é, así como a súa escaseza e a necesidade de preservala.

Xa que logo, a obra suma ao interese literario transparentes valores didácticos, que fan deste álbum unha proposta pedagóxica ideal para traballar na aula tanto dende as materias de lingua e literatura coma na docencia das ciencias naturais, ámbitos nos que este libro-cd por forza resultará unha lectura do máis proveitosa.

Doutra parte, a delicadeza destes versos, ateigados de sonoras vibracións, dunha música velaíña que os cose e que flúe líquida, fan das páxinas de A gotiña viaxeira unha festa dos sentidos plena de sensorialidade, de referencias e suxestións ao dondo táctil, ao luminoso ollar, aos máis sutís sons, aos ben plurais sabores e aos recendos lembradoiros.

Impecable factura material a deste álbum, tirado no prelo de Fervenza Edicións, quen logrou plasmar toda a forza da escrita de Núñez e as imaxes de Macía, procurándolles agradecido acomodo no formato, nas tipografías, nas tinturas e papeis, para pórlle a guinda co cd anexo, ben útil tamén para recrear a vista e o oído, para compartir na aula, para escoitalo e velo en toda parte.

E velaquí remata o que hoxe quería escribir a propósito da intrépida aventura de A gotiña viaxeira. Así que, como ela diría: “E aquí se acaba/ a historia de Plis,/ a gotiña viaxeira,/ a gotiña aventureira;/ se sabedes outra mellor…/ Contádea, por favor!”.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 3-2-2019]

Camiños abertos

Nordesía (Beatriz García Turnes, 22-7-2018)As últimas semanas trouxéronnos a boa nova do regreso literario de Beatriz García Turnes, quen publicou da man da Editorial Galaxia O ouro das lúas, novela incorporada á Colección Costa Oeste.

É noticia ben feliz, como digo, pois García Turnes non daba ao prelo título ningún desde que se estreara aló polo 2001 coa prometedora Valdamor, distopía que deixara entón un inmellorable sabor de boca.

Volve agora a autora cunha narración que nos traslada a un tempo pasado, de concreción incerta, onde o orbe coñecido se rexe polos designios dun vasto imperio que se estende dende o Occidente do Templo das dúas Lúas do que parten as protagonistas desta historia ata o Oriente do Templo do Sol Nacente, capital do imperio, ao que viaxan nunha longa peregrinación chea de peripecias, episodios e encontros, que fan deste relato unha aventura incesante que se renova páxina a páxina.

O ouro das dúas lúas é tamén unha novela de iniciación, un bildungsroman no que a personaxe central, a moza Tide, consagrada ao servizo do Templo das dúas Lúas e a súa máxima sacerdotisa Ura, deixará a adolescencia para entrar na mocidade plena e no coñecemento das luces e sombras da vida adulta mercé á propia viaxe e o que nela experimentará. Por tanto, dáse dende o comezo ata a fin desta peregrinación todo un proceso de maduración da personaxe, que regresa transformada nun novo ser, máis consciente e sabedora das cuestións verdadeiramente transcendentes da existencia, como ela mesma confesa nos parágrafos finais da obra: “Para ben ou para mal, eu xa non era a mesma Tide que saíra do confín occidental da Terra ao comezo da primavera. E debo dicir que había cousas en min que me gustaban máis ca as daquela nena que deixara atrás, aínda que tamén outras que me gustaban menos. Tanto tiña. Nin podería recuperar as segundas, nin me habían de roubar as primeiras”.

Luces e sombras que vai atopando no seu camiñar, cheo de incertezas, de estraños designios, de reviravoltas do destino e situacións inesperadas que alimentan a poderosa intriga deste relato, que arrinca cun equívoco, pois semella que o motivo do traslado das protagonistas ten un móbil relixioso, mais pronto se descobre que son moi outras as razóns da viaxe e que as loitas polo Poder e a ambición desmedida toldan os días dos máis inxenuos e desfavorecidos.

Disto último é doado deducir que O ouro das lúas ten igualmente unha lectura parabólica, pois hai moito de crítica social, de denuncia do asoballamento por parte dos poderosos adiñeirados respecto dos humildes e pobres. Mais tamén se engade como motivo central a problemática de xénero, coa defensa do papel da muller e da reivindicación dun rol diferente para esta.

Como en toda aventura que se prece, a historia adórnase tamén cunha paixón amorosa, amizades entregues, desconfianzas e cobizas, medos e mortes, decepcións e admiracións e innúmeros segredos que van sendo develados ata chegar ao climático final, pechado no seu sentido, pero con posibilidades dunha continuación futura.

Escrita cunha prosa fluínte que cose con finura descrición e diálogo, reflexións e pasaxes de arrebatadora acción, O ouro das dúas lúas ten a virtude de engaiolar polo mistérico e transportarnos a un tempo remoto, cheo de resonancias fascinantes, para convidarnos a repensar o papel das relixións, a lacra das inxustizas sociais, o valor da amizade, a importancia do coñecemento, a forza descomunal do amor ou a capacidade de superación ante a adversidade, entre moitos outros asuntos formulados. Porque a vida ten decote para todos nós os camiños abertos, levándonos dunha a outra meta, como a protagonista aprende no remate da súa andaina: “Agora volvía estar no camiño e, aínda que era un camiño de volta, non o era de retirada. Eu tiña un obxectivo que me guiaba, que lle daba sentido á miña viaxe. Non acababa unha aventura, senón que iniciaba outra”.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 22-7-2018]