Ollando a través de A Xanela

xanela 38A Xanela, Revista Cultural das Mariñas, anda xa polo número 38 nos seus preto de vinte anos de vida. Chégame agora esta nova entrega da cabeceira coordinada por Suso Torres e volvo revalidar a positiva opinión respecto do intenso labor de promoción e difusión cultural levado a cabo pola Asociación Eira Vella de Betanzos, quen nesta ocasión non quixo deixar de lembrar o pasamento do guitarrista, escritor e actor Xulio Cuns Lousa, betanceiro do 26 que tristemente nos deixou o pasado ano e ao que vai dedicado este número.

Ollando a través de A Xanela poden verse textos de creación en prosa e verso en galego de Elena Veiga Rilo, Nora L. Salgueiro, X. H. Rivadulla Corcón, Manuel Fiaño Sánchez, Vanesa Santiago e mais Gabriela Rodríguez e, xa na irmá lingua lusa, do angolano Namibiano Ferreira e tamén de Maria Virgínia Monteiro.

A entrega complétase con gráfica humorística de Víctor Tizón e Sabela Arias e articulística de tema histórico, patrimonial, musical e doutro xorne da autoría de Xosé María Veiga Ferreira, Juan Sobrino Ceballos, Moncho do Orzán, Manuel B. Dans, Maxi Rei, Rafael Balsa de la Vega e Xosé Luis Sobrino. Completa a nómina o texto “Xulio Cuns (1926-2014), unha vida na cultura”, onde Torres Regueiro realiza unha garimosa semblanza do amigo ido e as súas achegas á nosa cultura.

Dá gusto asomarse a A Xanela e contemplar como a creación, o ensaio, o humorismo e a memorialística gozan de boa saúde nas mans dos betanceiros da Asociación Cultural Eira Vella. Faremos votos por que así siga sendo por moitos anos.

Peregrinaxes literarias

Quero dar hoxe noticia dun escritor singular, un autor no que se dá unha síntese única: Pedro Miguel Rocha, un narrador nacido en Vouzela (1973), no distrito portugués de Viseu, que é, sen dúbida, o máis galego dos creadores lusos.

No seu afán por aproximar culturalmente Portugal a Galicia formou parte, a finais da década dos 90, da Associação de Amizade Galiza-Portugal e asistiu tamén a cursos de Lingua e Cultura Galegas na Universidade do Minho e a Universidade Nova de Lisboa.

Certamente, aínda sendo Rocha escritor de expresión portuguesa, as temáticas, os personaxes a localización das súas historias e todo o tecido das súas obras teñen un inequívoco selo galego.

Ata o de agora, son catro os títulos dados a coñecer por este docente de Literatura Portuguesa, tamén editor na referencial Porto Editora e aínda investigador: Juntos temos poder (2009), Chegámos a Fisterra (2010), O eremita galego (2011, Prémio Literário Maria Ondina Braga) e os ben recentes Contos peregrinos (2014), dos que me ocuparei a seguir.

Os quince relatos que compoñen este libro son un exemplo acabado de irmandade luso-galega, non só porque en varios deles o protagonismo e mesmo a localización sexan nosas, senón porque cada conto se acompaña dun posfacio escrito por diferentes autores entre os que se contan tres galegos (o novelista e profesor Carlos Quiroga, o narrador Séchu Sende e quen asina). Son, amais, historias que defenden a necesidade da utopía, das utopías, afirmando a confianza na consecución dun mundo futuro mellor, ecolóxico, onde o respecto pola diferenza sexa moeda común e o librepensamento a única bandeira. Neste sentido, as narracións de Contos peregrinos afincan moi visiblemente na práctica da pluralidade multicultural, no respecto idiomático e a convivencia dos distintos vehículos lingüísticos da área luso-galega.

Resulta estimulante comprobar a feliz conxunción do real empírico e o real onírico que se dá nestes textos. Somos o que soñamos, xa se sabe, e esa máxima que tantos abonaron, dende Shakespeare ata Cunqueiro, esprémea aquí Rocha ata as últimas consecuencias, facendo convivir nos relatos vivos e espectros, seres imposibles con xente do común, ensaiando a distopía en diversas ocasións.

O carácter peregrino desta narrativa, o que nela hai de alusivo aos camiños composteláns, é tamén un acerto que presenta a cidade do Apóstolo como símbolo e crisol de mundos, de culturas, un territorio común e universal, camiño aberto polo que transitar a vida e aprender dela.

Humanista, defensor dun mundo de valores e mañá esperanzado, Rocha non evita a crítica ás miserias sociais e os abusos de poder que nos rodean. Todo o contrario, a súa visibilización é, de feito, o primeiro paso para mudar ese estado de cousas, para persuadirnos da marxe de mellora, e aí é onde reside a carga subversiva destes contos.

Como narrador Rocha é un estilista clásico, que arquitecturiza as narracións rexeitando os construtos alambicados. Conta claro e seguido, con progresión lineal e acaída caracterización dos personaxes. Persegue comunicar unha historia, un sentimento, unha situación crucial, non recrearse no manierismo da greca formal, o que coido é todo un acerto.

Editados con sumo gusto por Esfera do Caos (atractiva cuberta, intelixentes paratextos e óptima escolla tipográfica, de caixa e materiais), estes Contos peregrinos son a confirmación literaria dun autor ao que se ten alcumado, con xustiza, como o ‘escritor portugués de alma galega’, un autor no que a fusión transmiñota encarna e brilla con todo esplendor.

[El Ideal Gallego, Diario de Ferrol, 26-5-2014]

Da lusofonía literaria

Coido que ben poucos en Galicia teñen escrito tanto e tan ben sobre os espazos literarios da lusofonía como Xosé Lois García. Máis de trinta anos de artigos, conferencias, monografías e estudos varios confirman o que digo, pois case non hai autor, realidade escritural ou evento de importancia lusófono acaecido nas últimas décadas que non fose convenientemente glosado por este profundador das excelencias literarias da nosa lingua irmá.

Polas diversas xeografías da Lusofonía é unha amplísima recompilación de case novecentas páxinas nas que García puxo por xunto boa parte dese labor. O volume, editado pola Asociación Cultural Xermolos e a Irmandade Manuel María, recolle varias ducias de traballos entre os que se contan prólogos, artigos xornalísticos, ensaios en libros colectivos e revistas e mesmo entrevistas a autores.

Grazas a esta extensa recolleita sabemos da literatura e principais voces de Portugal e do Brasil, mais tamén de Angola, Cabo Verde, Guiné-Bissau, Mozambique, São Tomé ou Timor, escrita espallada polos diversos continentes que abrangue igual os clásicos que os creadores máis recentes, tanto narradores coma poetas, dramaturgos ou ensaístas.

Xosé Lois García achega tamén outras pedras de azucre a este seu doce compilatorio, como é, por exemplo, a serie de artigos publicada no seu día na sección “Ecos Lusófonos” de A Nosa Terra na que estudaba a presenza da literatura e a cultura de expresión portuguesa en autores galegos como Eduardo Pondal, Rosalía de Castro, Castelao, Antón Vilar Ponte, Xohán Vicente Viqueira, Manuel Curros Enríquez, Antonio Noriega Varela, Eloy Luis André, Vicente Risco ou mesmo unha moito máis nova Iolanda Zúñiga.

Imprescindible. Ese é o cualificativo que mellor describe este Polas diversas xeografías da lusofonía para aqueles que queiran coñecer, de primeira man, o que na escrita de expresión portuguesa leva vendo a luz tanto nos últimos lustros coma en épocas precedentes, unha obra de Xosé Lois García que engrandece a súa xa dilatada traxectoria.

Nove por sete

Da man da factoría literaria A Porta Verde do Sétimo Andar ve luz a antoloxía poética Sétimo andar, coa que esta plataforma creativa celebra a chegada ao sétimo número da súa colección Q de Vian Cadernos.

Para distinguir tal ocasión, nove dos colaboradores habituais deste colectivo creado no 2005 achegaron unha breve selecta dos seus versos inéditos coa que conformar un volume abondo plural, no que tan só o vencello da amizade e a común participación en iniciativas grupais xurdidas no seo do propio colectivo contribúe a unificar unha obra, insisto, absolutamente heteroxénea.

Iolanda Aldrei, Miguel Ángel Alonso Diz, Rosa Enríquez, Alfonso Láuzara, Verónica Martínez Delgado, Alberte Momán, Manolo Pipas e Ramiro Vidal Alvarinho son @s galeg@s que, xunto ao portugués Virgilio Liquito, asinan o cento escaso de páxinas das que se compón esta escolma.

Canto ás poéticas ensaiadas hai, xaora, de todo: dende os versos libertarios de alento melancólico de Aldrei ata os simbólicos poemas en prosa, plurilingües e de forte carga xenérica, de Enríquez, pasando pola escrita patriótica, idiomático-reivindicativa e rosaliófila de Alonso Diz, a delicadeza elexíaca, sinestésica e aliterativa de Láuzara, a poesía agre e rupturista dun Liquito sempre ironicamente subversivo, a historia de amor pronominalizado e contrapuntístico de Martínez Delgado, o xenio chuviñento e bicheiro dun Momán alegórico, a afirmación metapoética e discursiva de Pipas ou aínda os adeuses á infancia e a denuncia do presente louco que estordega a musa de Vidal Alvarinho.

Como os propios coordinadores de Sétimo andar declaran, esta antoloxía abéiranos “7 anos e nove voces que forman un retrato interesante dun espazo en constante expansión, no que non ten cabida a indiferenza dos cordeiros”. Seinos a vostedes moi arredados da familia ovina, así que non me cabe dúbida de que curiosearán nesta valiosa escolma.

Fados en plenilunio

Un amigo, o poeta e lector inasequible ao desalento Mon G. Buhigas, ponme sobre a pista do escritor Jesús Recio Blanco, vilagarcián por radicación aínda que nacido nos lonxincuos predios da África do Sur, quen hai nada deu a coñecer no selo luso Lua de Marfim o volume Sobre os fados.

Os versos de Recio Blanco espremen unha estética neorromántica de personalísimo cuño na que as relacións sentimentais (moi principalmente as amorosas, mais si tamén as amigables e mesmo as familiares) debuxan un roteiro onde teñen cabida así mesmo o metaliterario e, xaora, o musical.

O medio cento de composicións do libro revelan por veces unha nidia preocupación polo abraio fronte ao cósmico, en ocasións con reberetes oníricos, noutros casos con pose orante e incluso puntualmente natalicia.

E todo presidido por unha omnipresente atmosfera lunar, un auténtico plenilunio lírico, imperio de Selene que todo o olla e sanciona: a saudade, a melancolía, o desasosego, a nostalxia, os silencios e ausencias e mesmo a soidade feridora que gorgolexa polos poros destas páxinas.

Na mellor confluencia do herdo literario portugués —con José Alberto Sardinha, Alberto Pimentel e Pinto de Carvalho sempre ao fondo—, Jesús Recio Blanco déixase mexer tamén polos grandes líricos hispanos. Precisamente a un dos máis excelsos que nesta lingua foron, Francisco de Quevedo, dedica o último dos poemas da obra, unha reescrita en homenaxe coa que remato hoxe estas liñas, non sen desexar ao autor longa e benfadada andaina literaria.

Fado derradeiro

Era um fado colado a uma caneta,
era um fado circular e tingido,
era o corpo quebrado na ampulheta,
era um verso a uma página aderido.
Era um desejo de ar, um fado triste,
era um sopro de vento na garganta,
era o deserto dentro de um lemiste,
uma voz espalhando-se taranta.
Era a mesma palavra a desenhar,
o meu barco ancorado na mudez,
era a ponte da cinza no alto-mar,
eram dois entretantos e um talvez.
Era um fado de brisa, desregrado,
uma estória de amor, um dó fadado.