Fábulas de nós

Nordesía (Ánxela Gracián, 8-3-2020)O xénero da fábula é unha fórmula clásica que, adaptada aos aires do novo milenio, segue a estar moi presente nos andeis das librerías. A este tipo de narración protagonizada por animais da que se desprende unha lección ou aprendizaxe vital pertence La topita ciega/ Aniceta, o volume de Ánxela Gracián publicado polo selo zaragozano La Fragua del Trovador que tan suxestivamente ilustra Christian Villamide.

O libro recolle dúas narracións: dunha parte, a novela curta La topita ciega; doutra, o relato longo Aniceta. Ambas comparten idéntica intención reflexiva, o convite a meditar sobre cuestións transcendentes da existencia, de fonda radicación filosófica, e tamén a súa inscrición en escenarios de beleza rural idílica, novo locus amoenus no que os ciclos da natureza e a convivencia dos seres dos bosques e eidos constitúen o común territorio onde estas historias se desenvolven.

La topita ciega é unha novela breve que tivera unha primeira versión en galego alá polo 2005 titulada A toupiña cegarata e que está protagonizada por unha toupa que, no tránsito á fase adulta, aprenderá a dureza da vida e as dificultades que rodean estes pequenos mamíferos. Mais cómpre non se enganar, en realidade, todo o que esta tráxica historia nos relata non é senón unha parábola na que se encerra o proceder dos humanos, todo aquilo que nos fai capaces do sublime e do máis mesquiño.

E velaí como Terciopelo, a toupa que narra para nós as súas memorias, vai profundando nos sentimentos de culpa e traizón, afincando a memoria dolorosa nos sucesos que lle descubriron a morte e a destrución, mais tamén a paixón pola loita e a supervivencia, pola viaxe do coñecer e do ampliar os propios límites e, sobre todo e a pesar de todo, polo amor, a solidariedade e a esperanza.

Esta fábula tálpida é tamén unha reveladora indagación a propósito do simbólico concepto da cegueira, pois contrapón a falta de visión física destes animaliños á negación da vista que se produce naqueles seres que se enganan a si mesmos e ven só o que queren ver, abrindo unha liña de intertextualidades literarias que conecta este relato co Ensaio sobre a cegueira de Saramago (que figura citado como frontispicio) ou mesmo con Sobre heroes e tumbas de Sábato, alén dos paralelismos co Merlín e familia de Cunqueiro, principalmente na modulación da voz narradora da toupa, que evoca dende unha nostálxica ancianidade un mundo ido no que aprendeu a plenitude vital.

Pola súa banda, Aniceta é un relato sobre o amor e a alteridade, as máscaras do ser e o Outro; en palabras da autora, “un tratado da desolación”, do espellismo dos afectos, da disolución do agarimo.

A protagonista desta historia, Aniceta, é unha lesma (no Castroverde natal da autora, alimacha) á que lle gusta o caracol Sinforoso, a quen consegue namorar mercé á axuda do río Irmán que fabrica para ela no inverno unha cuncha de xeo que proxecta a luz do arco da vella. Sinforoso préndase desa súa cuncha ao pensar que é un caracol e comparten un fermoso inverno de amor. En chegando a primavera, Aniceta, sabedora de que o motivo do seu fascinio esvaecerá, marcha do seu lado e, cando anos despois volvan verse, ela sen a cuncha e el entolecido pola procura daquela de quen namorara, el nin a recoñecerá.

Novamente aquí os efectos da parábola que encerra a fábula son evidentes: a dualidade do ideal fronte ao real, a contraposición do namorado do ser auténtico e o enfeitizado polo puro soño. Todo para nos ensinar que a felicidade é un concepto relativo, que o carpe diem ben entendido non é mala filosofía vital, pero, sobre todo, que debemos asumir o camiño andado e gardar positiva memoria do que foi, deixando fóra do corazón o que nos magoou.

Non menor importancia ten aquí a asunción do propio corpo e o rexeitamento do falso amor romántico, cheo de autoengano destrutivo. Reflexións que Gracián ganduxa con suma habelencia formal nunha estrutura contrapuntística, na que sutura influencias varias que van dende O raio verde de Verne ata a mitolóxica historia de Narciso, pasando pola tradicional “A cinsenta” que codificou Perrault ou o cosmos heteronímico de Pessoa.

Poética, delicada e emocionante, La topita ciega/ Aniceta de Ánxela Gracián palpita na revelación, afondando na raíz dos afectos e as ilusións, os temores e os desenganos, as envexas e xenerosidades, isto é, todo aquilo que nos fai autenticamente humanos e que aquí espella na fráxil fortaleza dunha toupa e unha lesma inesquecibles.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 8-3-2020]

Todos os nenos que fomos

Nordesía (Fernando Parra Nogueras, 23-2-2020)“As persianas parécense sempre aos seus donos”. Así arrinca Persianas, a novela coa que o escritor e ensaísta tarraconense Fernando Parra Nogueras se estrea como narrador, un relato da memoria da infancia e o descubrimento do mundo coa que o seu autor foi finalista do Premio Azorín e que agora publica Funambulista.

A vida contemplada a través das persianas, esa porta de mundos que, tal un deus Xano, nos conecta e illa dos conxéneres segundo decidamos descorrelas ou abaixalas. O neno protagonista desta historia, Rodrigo, organiza o seu universo interior ao ritmo dese ir e vir das persianas, tras das que se agochan segredos, a través das que o pulso imparable da vida abrolla.

Porque esta é, antes de nada, a narración dun tempo ido, o da infancia e o seu paraíso que esvaeceu, un territorio da memoria gobernado polo “imperio da fantasía” do que se teñen dolorosas saudades, pois os ritos de paso conducen a Rodrigo ás portas doutro tempo de vida que deixa atrás, definitivamente, esas landas da nenez para debrocalo no abismal gume de Eros e Tánatos.

Mais Persianas é tamén un exercicio de autoindagación, da procura da identidade dun cativo fillo de emigrantes que medra nun barrio dos arrabaldes de Tarragona e, polo mesmo, é sentido polos propios coma un catalán de segunda, un xarnego inevitable, máis maculado dende o nacemento. Ao tempo, nas visitas vacacionais ao Xaén orixinario dos proxenitores, ese mesmo pícaro resulta un catalán aburguesado para os outros nenos, o que sitúa a Rodrigo no indefinido, incómodo pero feraz territorio da mestizaxe, das ambasmestas que conforman unha identidade que participa do mellor e do peor de dous mundos, ser dúplice ou biface capaz de estar asemade aquén e alén do espello.

Nese imparable proceso de transformación que cambiará para sempre a Rodrigo, as artes de Amor resultan determinantes. Soledad é a nena amada ata a extenuación, a namorada á que escribe cartas en avionciños de papel que guinda na súa fiestra cando as persianas o permiten, unha ilusión coa que andará a súa primeira viaxe iniciática e acabará por lle revelar o terrible do desamor ao deixalo por un petulante gavacho.

No outro extremo do péndulo, Morte acudirá para desbaratar os ledos días de colexial segando a vida dun veciño prezado e, sobre todo, sementando o horror e a devastación nos atentados ás petroquímicas tarraconenses do 87, polo mesmo tempo da témera vesania da matanza de Hipercor, naqueles días en que a ETA se facía máis temible.

A lembranza destes feitos sutúrase en Persianas co retrato vividísimo dunha xeración, que é a do autor e a da quen isto escribe, pícaros que medraron mastigando chicles Cheiw e Boomer, lambendo xeados Burmar e aprendendo a tecolear nas Olivetti Studio 46. Un mundo con partidiños de rúa xogados contra as persianas metálicas dos garaxes, onde o VHS e os videoclubes causaban furor e na televisión gobernaban Verano azul e V e Canción triste de Hill Street e nas ondas soaba e soaba Europe e o seu The Final Countdown, mais tamén The Bangles, U2, Mecano, Alaska ou o Michael Jackson de Thriller. Unha España na que os pequenos aprendiamos a golpe de Iter Sopena e tiñamos vedados os misterios que se escondían nas películas de dous rombos.

Para as angurias dese mundo Rodrigo tece un tapiz salvador en forma epistolar e pola novela adiante imos sabendo das cartas imaxinarias que lles escribe a Jessica Fletcher e M. A. Baracus, a Scooby Doo e os personaxes de Barrio Sésamo, MacGyver e Chanquete, Freedy Krueger e o Capitán Harlock, interlocutores dun soño, áncoras para unha infancia que se desdebuxa ata desaparecer.

Escrita cunha prosa que fulgura arborada, festival de imaxes cabalgando as liñas, Persianas é tamén un inmenso palimpsesto literario onde estratifican lecturas devocionadas polo autor, eclécticas por definición, raíz inconfundible da autopoética propia. E velaí como por estas páxinas desfilan, en singular harmonía de mans dadas, o romanceiro e os lausengiers e gilós, Salvador Espriu e Miguel Hernández, Mark Twain e George Orwell, Juan Marsé e Pablo Neruda, mais tamén Roald Dahl e Gianni Rodari e Christine Nöstingler, por descontado os Clarín, Galdós, Rosalía, Juan Ramón dos vellos billetes, e toda unha lexión informe na que caben Baudelaire, Clavileño, don Juan Tenorio, Polifemo e Don Quixote.

“Facerse maior é reescribir o libro que os adultos deixan na túa mesa de noite”, descobre un Rodrigo que ve arredarse, irremediablemente, a súa nenez. Iso mesmo sentín ao rematar a lectura desta excelente novela que moito recomendo. Por iso han de gravitar para sempre no meu corazón as verbas do seu protagonista para recordarme unhas “lágrimas orixinadas no imo dun manancial estraño, alleo a todas cantas tristuras tivese coñecido endexamais e que haberían de me acompañar xa para sempre marcando co seu ferro ardente os sucos nos que ficaron enterrados todos os nenos que eu fun”.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 23-2-2020]

As cousas no seu sitio

danielfernandezrodriguezDebruceime estes días na lectura dun moi recomendable poemario asinado por Daniel Fernández Rodríguez: Las cosas en su sitio, volume distinguido co IV Premio de Poesía Joven Antonio Colinas que publica La Isla de Siltolá na súa referencial colección Siltolá Poesía.

Daniel Fernández Rodríguez (Barcelona, 1988) é un dos novos valores da lírica hispánica última. Filólogo de formación, especialista na literatura española do Século de Ouro e, máis concretamente, na figura de Lope de Vega, o seu nome é habitual en revistas académicas e de investigación, mais tamén noutras de creación nas que foi dando a coñecer os seus versos, caso da prestixiosa Anáfora.

Las cosas en su sitio é o seu primeiro poemario, co que entra pola porta grande no circuíto da poesía peninsular, sendo saudado dende a contracuberta do propio libro por unha das voces máis autorizadas desta escrita en época recente, Luis Alberto de Cuenca, quen define a lírica de Fernández Rodríguez nos seguintes termos: “La poesía de Daniel es clara, sensible, comunicativa, directa, musicalmente sabia y emotiva, sin recovecos de reflexión barata, inteligente, cultivada, ligera, confidencial con el lector al tiempo que secreta”.

Concordamos con De Cuenca na caracterización desta literatura, que o propio Fernández Rodríguez ten concretado autopoeticamente como a propia dun “libro otoñal, nostálgico y melancólico. También sereno y reflexivo”, engadindo aínda que a súa escritura estivo presidida polo “rigor, claridad y precisión”.

Os versos de Las cosas en su sitio evidencian un intenso labor de depuración estilística, que os arreda de manierismos odiosos e barroquismos innecesarios, achegándoos a unha coloquialidade moi conveniente para a proximidade co lector, quen seguro que ha apreciar a súa ponderación tonal, sempre lonxe de calquera afectación ou impostura e, sobre todo, moi preocupada pola musicalidade interna do texto.

Este universo lírico alimenta o seu caudaloso río a partir dunha miríade de afluentes dos que Fernández Rodríguez bebe en herdanza. E velaí os están altos poetas da tradición hispana como Miguel D’Ors (con quen emparenta polo diáfano da condensación conceptual), Borges (concorrente na fulguración escintilante das imaxes), Fray Luis de León (coincidente na escrita da serenidade), Ángel González (con quen comparte proximidade no dicir) e outros como Eloy Sánchez Rosillo, Andrés Trapiello ou o propio Antonio Colinas, tamén a musicalidade da lírica tradicional e dos poetas do Século de Ouro, pero, sobre todo e por riba de todos, Jaime Gil de Biedma, voz moi admirada por Fernández Rodríguez, quen coma el asenta no autobiografismo filtrado e no don da transparencia elocutiva para conformar a súa sosegada poética. Evidentemente, hai outras influencias benéficas de diversa tradición que tamén deixan sentir aquí os seus ecos, o que explica as felices conexións con Byron, Yeats ou Heine, por exemplo.

Ao meu ver, a estrela de cinco puntas que debuxa o mundo de contido deste libro ten como vértices os temas do amor, a soidade, a infancia perdida, o fastío vital e o pasar do tempo. Un amor que é complexidade nas relacións interpersoais, por veces de plenitude erótica, mais en non poucas ocasións de ferida da ausencia ou aberto desamor. Esa mancadura acaba evidenciando a soidade, próxima a un outro sentimento ben acentuado nestes versos como é o da orfandade, que mesmo deriva en soidade radical e, polo mesmo, en saudade nalgunhas pasaxes. Por descontado, a memoria da feliz infancia, do paradiso da nenez tamén ten aquí espazo, o da localidade leonesa de Tejerina, onde o poeta pasou os veráns cando era pequeno e adolescente, que neste libro comparece idealizado tanto na súa paisaxe coma na súa paisanaxe. Noutras ocasións estes versos andan tamén o escuro vieiro do lamento polo caos da vida moderna, do urbanismo deshumanizado, pregando pola necesidade dun norte e un sentido ético para o canto. Finalmente, o implacable avanzar do Tempo que nos arreda do edén da infancia atravesa estas poesías, que só alivian esa perda mercé á memoria, á lembranza dos momentos felices da vida, o que explica nidiamente o sentido do título da obra: o acto poético é un ordenar, un ordenarse, un atopar o camiño persoal e de relación cos outros, un poñer as cousas no seu sitio, as pasadas, as presentes, as que poidan ser.

Cómpre seguirlle a pista a Daniel Fernández Rodríguez, autor deste plausible Las cosas en su sitio. Estou certo de que o futuro nos deparará novos libros seus que proporcionarán ledicias lectoras tan agradecidas coma as deste poemario, magnífica estrea que moito promete.

[El Ideal GallegoDiario de Ferrol, 14-4-2019]

Memoria eterna

Nordesía (Alfonso González, 4-11-2018)Veu ás miñas mans en días pasados Los límites de la memoria, libro do profesor e escritor Alfonso García que edita a Asociación Cultural La Armonía de las Letras de León, un valioso volume do que quero agora dicir unhas palabras.

Teño para min que é entre as ubérrimas terras leonesas onde se cultiva hoxe a mellor prosa castelá. Talvez alguén xulgará hiperbólica esta afirmación miña. Dareille catro razóns de peso para convencelo: Luis Mateo Díez, José María Merino, Juan Pedro Aparicio e, xaora, Alfonso García.

García non escribe o castelán, brúneo ata conseguir que faísque a pátina da lingua, martela no idioma e vai dobregándoo na zafra devagar ata que o converte en lámina dúctil, espello de ardoras na fulguración da verba. Por iso é toda unha experiencia lelo, escriba sobre o que escriba, pero máis aínda cando, como neste libro, o metal temperado é nada máis e nada menos que o aceiro da memoria, o paradiso da infancia, a raíz do ser no seu mundo primixenio, a mandorla xerminal no que todo foi por vez primeira e o escritor sénior de hoxe se fixo infante e mozo e home cabal: Santa Lucía de Gordón, nas esgrevias terras dos altos mineiros de León.

Esa matria indubitable é que se tece e destece no exercicio da recordación que é Los límites de la memoria, un regreso aos tempos da nenez e puberdade nos ríspetos altorelos leoneses de mediados da pasada centuria. Van desfilando, así, por esta obra personaxes e lugares, anécdotas e sucesos que coloran un tempo e un espazo xenuínos, xa irremediablemente idos, mais salvados do esquecemento pola lembranza do autor.

Máis dun cuarto de século lle levou a García escribir a trintena de prosas breves que aquí deita como libro de memorias. Un panóptico no que todo aquilo que fai vibrar a corda emotiva do pasado entrañado ten o seu lugar: a epopea de Pepe Varela, arqueiro soñador; a aventura da primeira viaxe en tren; a festa indescritible da Santa Bárbara mineira; as vellas monturas de équidos varios; as vodas e velorios de antano; a dureza do racionamento; os domingos con madreñas; o carrexar da auga ás vivendas que non a tiña corrente; os dialectalismos xenuínos que se van perdendo; en fin, o recordo emocionado do avó paterno, emprendedor emigrante a Cuba e Nova York, e o avó materno, carpinteiro, escultor, poeta e soñador.

Os mecanismos de activación da memoria son para García un misterio inaprensible, un deus caprichoso que se fai presente do xeito máis inopinado: abonda a contemplación dun obxecto peculiar, o fío dunha conversación sabedeira, unha foto doutra hora, un olor característico ou unha música de aires arredados para que a mente regrese a aquela Santa Lucía de Gordón dos anos 50, pé das montañas, coa liña de ferrocarril dividindo a súa cartografía en dous e o Bernesga trazando a liña líquida dos corazóns na corrente do tempo.

Los límites de la memoria péchase cun epílogo narrativo no que se recollen dous relatos, “Mala puntería” e “Y una navaja enorme”, concordantes na atmosfera e recreación de personaxes e espazos coas prosas memorialísticas que compoñen o resto deste magnífico libro.

Non quero rematar sen chamar a atención sobre a moi coidada edición material da obra, que se integra na colección Los Libros de CamparredOnda, á cura de Gregorio Fernández Castañón, a quen cómpre felicitar polo deseño en imitación papel vello das súas páxinas, a calidade das moitas imaxes que ilustran estes textos e o acerto na escolla dos tipos gráficos, paratextos, encartes e cubertas, que fan deste volume un obxecto grato á man e agradecido aos ollos coma poucos.

Sexan parabéns para a autor por nos regalar Los límites da memoria, no que están presentes as palabras contra toda desmemoria de J. M. Caballero Bonald, Antonio Colinas, Elias Canetti, Juan Marsé, António Lobo Antunes, Julio Llamazares, Gianni Rodari e tantos outros. Alfonso García sabe, coma todos eles, que nada pode o esquecemento se o corazón se fai forte na memoria, que é infinita cando se comparte. Beizón por este pan da palabra, comuñón do sentir e o ser.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 27-9-2018]

Victoriano García Martí

victorianogarcíamartíNunca deixa de asombrar a pertinaz amnesia histórica pola que tantas veces nos deixamos envolver. Resulta incomprensible e, por que non dicilo, por veces ata doloroso, comprobar como figuras do pasado que teñen feito tanto e tan bo pola nosa terra fican hoxe semiesquecidas, cando non directamente arrombadas no baúl da desmemoria.

Así aconteceu con Victoriano García Martí (A Pobra do Caramiñal, 1881- Santiago de Compostela, 1966), galeguista herdeiro do espírito do Rexurdimento, estudoso e editor da obra de Rosalía de Castro e amigo persoal de Valle-Inclán e tantos outros. Tras toda unha vida dedicada a enxalzar a nosa terra e a súa cultura, as súas posibilidades patrimoniais e turísticas, as súas paisaxes e persoeiros, acontece que o seu nome segue despistado no recanto dos intelectuais ‘invisibles’, descoñecido pola inmensa maioría das persoas que hoxe se moven nos círculos humanistas do país.

Consciente desta inxustiza, a profesora Arantxa Fuentes Ríos acaba de publicar Por los caminos del siglo XX. Obra periodística olvidada (1914-1963), unha moi ampla escolma de ensaios xornalísticos dados a coñecer por García Martí na prensa galega e madrileña da primeira metade do pasado século, onde se confirma non só como un galego defensor do seu país, senón tamén como un prosista de fuste que moito merece lerse.

García Martí foi secretario do Ateneo de Madrid, discípulo do gran filósofo Henri Bergson, defensor do atlantismo, membro da RAG e da RAE, presidente da Casa de Galicia en Madrid, amigo persoal de Ortega y Gasset, Miguel de Unamuno e Gregorio Marañón, que escribiron prólogos para libros seus, mais tamén do amentado Valle-Inclán e de Ramón Cabanillas, cos que formou parte da Sociedad de Amigos de Galicia, e aínda de Julio Camba ou Rubén Darío, o que dá conta da altura do contexto intelectual no que desenvolveu os seus días.

Como pensador e ensaísta foi un avanzado ao seu tempo. Partidario dun pensamento social integrador, da defensa dos intereses do país galego fronte ao centralismo mesetario e declarado promotor da visibilización e recoñecemento da muller, cando chegou a Guerra Civil foi encarcerado dous anos por mor de “estar afiliado al partido Izquierda Republicana, ser secretario del Ateneo y escribir en periódicos de izquierdas”.

Foi, por tanto, un represaliado que, tras a guerra, non deixou de militar na causa da xustiza, da liberdade e da fraternidade e continuou a publicar textos nos que nunca renunciou a gabar Galicia, a súa historia, a súa arte e as súas paisaxes.

De todo isto e de moito máis dá cumprida conta Fuentes Ríos no exhaustivo e revelador “Estudio introductorio” que dispón a esta edición. Medio cento de planas onde contextualiza a vida e obra do autor e fai transparente a inxustiza do seu esquecemento.

Canto á antoloxía de textos, esta figura dividida en catro grandes bloques: “Política e sociedad” (unha vintena de artigos que, agás un par de casos contados, pertencen ao período de Preguerra e amosan o García Martí máis comprometido e crítico co centralismo, coa necesidade da reforma agraria, a ordenación forestal, a precariedade dos medios de transporte ou os abusos do caciquismo); “Galicia” (un mosaico doutros vinte artigos que tratan temas tan diversos como interesantes: o Rexurdimento, a problemática do Estatuto de Autonomía, o turismo, a idiosincrasia da nosa paisanaxe, a fermosura das rías ou da Costa da Morte); “Santiago de Compostela” (oito textos sobre viaxeiros e peregrinos, sobre a cidade histórica, a catedral ou a visión da localidade a través dos ollos e a obra de Rosalía); e “Semblanzas” (dez retratos de persoas ás que García Martí admirou e sobre as que escribiu en diversas ocasións, como Blanca de los Ríos, Concepción Arenal, o Padre Feijoo, Gregorio Marañón, o Padre Sarmiento, Valle-Inclán, Unamuno, Eugenio D’Ors ou Julio Camba, entre outros).

Como remate a esta abastada escolma adornada cun escolleito feixe de fotografías do autor, reprodúcense dúas entrevistas a García Martí realizadas nos anos vinte, que nos axudan a comprender mellor a relevancia do personaxe no seu tempo.

Necesaria e espléndida, esta recolleita Por los caminos del siglo XX. Obra periodística olvidada (1914-1963) de Victoriano García Martí preparada pola profesora e ensaísta Arantxa Fuentes Ríos e publicada por Alvarellos e o Consorcio de Santiago merece todo aplauso, pois ten de ser un primeiro e sinalado chanzo no camiño de recuperación dun persoeiro que cómpre tirar xa da noite bretemosa do esquecemento.

[El Ideal Gallego e Diario de Ferrol, 12-5-2019]