Deriva castradora

Como xa todos saberedes a estas alturas, acaba de pechar Galicia Hoxe, uníndose así ao infortunado camiño aberto pola edición en papel do semanario A Nosa Terra, o portal Vieiros e mais A Peneira.

Hoxe é un día de loito para as galegas e galegos de seu, para a súa lingua, para a súa escrita. Independentemente da cor política de cada quen, que desaparezan espazos de expresión democrática é sempre un malfado. Que o fagan, amais, en tan notable número e tan breve tempo é sinal de que somos un corpo social enfermo ao que cómpre atenderlle antes de que dea na moribundia.

Aquí non hai pasividades inocentes: quen non auxilia é tan culpable como o que comete o crime. E algún día, cando pasen os anos, algúns serán tristemente recordados polo seu estéril intento dunha nova doma e castración da nosa antiga tribo. E a memoria dos que nos sobrevivirán lembrará con desprezo e noxo a súa ignominia, polos séculos dos séculos, como nós recordamos os que medio milenio antes ca eles tentaron tal.

Hoxe, máis que nunca, un clamor que gabea dende as máis profundas trabes subterráneas das conciencias acúsavos. Porque sabemos o que pretendedes. E non o ides conseguir.

Deriva pueril II

Tal como deixei escrito hai apenas uns días, a infantilización —principalmente por parte de certo profesorado— na escolla de recomendacións lectoras para os nosos adolescentes desemboca na autocensura.

En efecto, determinado profesorado evita propoñer como lecturas ao alumnado textos extraordinarios, pero que non canxan ben co fast food temático e estilístico ao que este anda afeito. Deste xeito, a listaxe de pecados capitais na recomendación lectora condena:

1. A poesía e o teatro: a poesía —din certos docentes— é moi difícil de entender e aburre o alumnado; doutra parte —opinan estes—, o teatro é para ir velo, non para lelo.

2. Os libros de relatos: o alumnado ten que dispersar a atención en diversos fíos argumentais, con temáticas diverxentes e demais, o que supón un traballo extra para as súas cansas neuronas.

3. A narrativa de extensión inconveniente: non se lle pode pedir a un alumno ou alumna que lea nunha avaliación un libro de, digamos, máis de cento e tantas páxinas, pois superada a barreira dos dous centos prodúcese unha afección cerebral de efectos irreversibles.

4. As obras de temáticas politicamente incorrectas ou en exceso atrevidas: ¡pero como se lle vai pedir a un rapaz ou rapaza de dezaseis ou dezasete anos —que moitas veces xa tivo experiencias nese sentido— que lea un texto no que se describen explicitamente relacións sexuais! Os pais e nais poderían incomodarse e o profesor ou profesora podería ter que responder preguntas abondo comprometidas… E xa non digamos se eses libros describen nefandas relacións contra natura, ¡Meu Deus!

5. Aquelas obras que presentan unha selección léxica culta que as escurece para o lectorado afeito ao Marca e un xogo hipotáctico que as fai impropias para os seguidores e seguidoras do Sálvame Deluxe.

E 6: todo canto texto literario supoña un esforzo maior ao equivalente á lectura dun guión televisivo dunha serie tipo Física o Química ou similar.

Esta é, a meu ver, a triste realidade. Na nosa man está cambialo. ¿Como o vedes vós?

Deriva pueril

Un amigo blogueiro escribíame hai uns días convidándome a dedicar unha Deriva ao tema da infantilización das recomendacións lectoras entre o alumnado adolescente, asunto do que me ha prestar agora dicir un par de cousas, pois é este andazo endémico que moito mal leva feito ―e aínda fai― ás nosas letras.

Cómpre aclarar, dende o principio, que non son dos que pensa que os nosos rapaces e rapazas deban abandonar a lectura de textos narratoloxicamente ideados para un receptor xuvenil. Agora ben, entendo que ese tipo de escrita pode tamén producirse con calidade e que o feito de que o seu público potencial sexa, en principio, non adulto, non obriga a depauperar os universos de ficción.

E escribo isto á vista de ducias de títulos publicados nos últimos vinte anos que, cortados polo mesmo patrón, semellan ter atopado unha fórmula alquímica de éxito seguro que aplican como se dun formulario se tratase, orbitando sempre arredor das mesmas realidades: a loita contra a violencia xenérica e a discriminación por razón de sexo, a condena da xenofobia, a campaña antibulímica e antianoréxica, o lamento pola desestruturación familiar, a aposta polo Ecoloxía e o desenvolvemento sostible, a problemática do acoso escolar, o terrible da marxinación social…

Considerados illadamente, un por un, estes temas non só son inoxectables, senón que, dende unha proxección ética extraliteraria, son admirables e fornecen aos nosos escolantes de principios morais convenientes e recomendables para o mundo adulto no que terán que se desenvolver.

Por tanto, o problema non está tanto nas temáticas abordadas coma no enfoque no tratamento destas. Non se pode escribir baixo os ditados da moda da tempada primavera-verán: se houbo un desastre ecolóxico de grandes proporcións, pois toca un libro sobre o desenvolvemento sostible; se se produciron unha serie de casos aberrantes de violencia escolar, procede escribir un texto sobre o bullying; se o número de accidentados por cuestións de tráfico viario se dispara, logo vén ao caso novelizar unha traxedia nese sentido…

Ollo, non digo eu que tales realidades sociais non expliquen e mesmo motiven a aparición destes motivos na escrita. O que non me parece de recibo é que se premien na recepción crítica e lectora xeral eses textos simplemente polo feito de amosar unha sensibilidade social que, volvo repetilo, é innegable, o que, reitero tamén, non asegura, nin moito menos, as súas bondades intrinsecamente literarias, a súa excelencia textual.

O resultado de todo isto é unha literatura trend, unha literatura xuvenil á carta que, e este é o verdadeiro problema, ten como propaladores principais a certos ensinantes que, convencidos de que o importante é que o alumnado lea, sexa o que sexa, embuten a este dunha dieta hipercalórica de graxosa subliteratura, de tal xeito que cando un quere darlles a probar unha saborosa robaliza poética ou un apetitoso xarrete narrativo tiran con todo ao lixo, porque tales pratos literarios non veñen servidos no Mac Menú ao que algún profesorado os ten afeitos.

Así as cousas, a consecuencia directa do panorama descrito é a modificación drástica na escolla profesoral dos textos a ler polo alumnado, particular sobre o que me ocuparei nunha outra Deriva próxima.

Deriva mediadora IV

Gústenos ou non, o noso sistema literario aínda segue a ser moi dependente do lectorado discente, razón pola cal o papel que como mediador exerce o profesorado é, sen dúbida, decisivo.

E aquí convén lembrar, máis unha vez, que son moitos os compañeiros e compañeiras que levan a cabo un labor exemplar, transmitindo o seu saber literario e entusiasmo lector ao alumnado, convidándoos a achegarse a obras e autores dun xeito exemplar.

Porén, son numerosos tamén aqueloutros para os que a proposta de lectura de obras en galego ao seu alumnado constitúe un encordio. E isto por varios motivos:

a) Dunha banda, cómpre non esquecer que é moi frecuente que, debido a razóns de distribución horaria nos centros de ensino, acaben impartindo Lingua Galega e Literatura licenciados en Filoloxía Hispánica (e, en menor medida, tamén Románica, Inglesa…), que se formaron lendo textos en castelán (ou en francés, inglés…), non en galego, e que, evidentemente, non adoitan estar familiarizados coa actualidade literaria de noso, que non seguen e, polo mesmo, non len, así que ben pouco criterio poden ter para as súas escollas

b) Doutra parte, hai circulando polos centros de ensino da nosa comunidade un número amplo de licenciados en Filoloxía Galego-Portuguesa que coñecen meridianamente os nosos clásicos, pero que apenas se se molestaron en ler media ducia de novidades editoriais nos últimos vinte anos, así que seguen martirizando o alumnado con lecturas obrigatorias do estilo da inefable O mesón dos ermos, de don Ramón Otero Pedrayo.

Neste sentido, vou referir unha anécdota que me evitará estenderme máis: hai anos, compartín seminario cunha compañeira que, o primeiro día de clase, me informou de que a obra que máis lle gustaba de Suso de Toro era… Un millón de vacas. Así as cousas, non fará falta que explique por que as súas seleccións de libros de lectura para o alumnado me pareceron sempre abondo erráticas.

A realidade profesoral que describo non me é allea. Falo con coñecemento de causa. E podedes crerme se vos digo que me gustaría dar novas máis alentadoras, pero aínda hoxe moitas compañeiras e compañeiros, estigmatizados por lustros de ensino universitario case exclusivamente lingüístico e só residualmente literario, seguen máis preocupados en explicar a variabilidade de formas das locucións adverbiais que en facerlles ver ás alumnas e alumnos que a literatura galega é un corpo vivo, que alenta e procrea criaturas extraordinarias que moi ben poderían alimentar os seus soños e ilusións.

Deriva mediadora III

Un axente esencial na visibilización dos produtos literarios é o comercial editorial. Unha vez que o libro sae do prelo, o labor base de publicitación do mesmo é responsabilidade, precisamente, deste profesional, que é quen adoita facilitar o coñecemento do mesmo a colectivos, plataformas, librerías e, sobre todo, ao profesorado.

Cónstame que no país existen moitos traballadores deste ramo que salientan pola súa dedicación e competencia, pero non se me oculta tampouco que hai outra porción non cativa deles que se manexan entre os libros como se estivesen a tratar con aspiradoras ou tupperwares.

Estes vendedores de celulosa demostran unha ousadía sen par, pois para colocar o produto son capaces de porfiarlle a calquera que as súas bondades son indiscutibles. E iso sen sequera telas comprobado, porque é sabido que, normalmente, non se molestan en ler os libros que venden, polo que resultan menos cribles que un alopécico severo anunciando os milagres dun rexenerador capilar.

Aínda máis, en ocasións defenden con arroubo a excelencia estilística e aínda idiomática deste ou daquel texto literario servíndose dun galego a todas luces deficiente, cando non dun castrapo horrísono que malamente se permite a comprensión, inzado como está de atentados contra a lingua na que están escritas as obras que queren vendernos.

As editoriais farían moi ben en asegurarse que estes operarios seus coñecen os produtos que ofertan. E cando escribo coñecen non me refiro unicamente a saber o título e o autor dunha obra, senón tamén a non confundir o xénero da mesma, a ser sabedores de se esa mesma autora ou autor ten outros títulos no catálogo da editora, a estar informados de se a obra en cuestión obtivo algún premio ou recoñecemento e mil e un outros extremos que, evidentemente, para non poucos comerciais resultan máis abstrusos que a Teoría de Cordas.